جوان آنلاین: محمدجواد شجری، کارشناس سواد رسانهای معتقد است، والدین نمیتوانند فرزندشان را از فضای مجازی حذف کنند، اما میتوانند فیلتر انسانی او در این فضا باشند. او راهحل نگرانی والدین را در سه اصل ساده مهارت تشخیص اخبار جعلی، گفتوگو و مهمتر از همه، الگوبودن در استفاده هوشمندانه از فضای مجازی میداند و بر این باور است، آنچه نسل امروز را در برابر آسیبهای دیجیتال مقاوم میکند، نه دیوارهای بلند، بلکه پلهایی است که والدین میان خانه و دنیای مجازی میسازند.
در شرایط فعلی که مدارس مجازی هستند و اینترنت محدودیت دارد، چه توصیهای به والدین در زمان استفاده فرزندان از اینترنت دارید؟
اینترنت داخلی کشور برای بهرهبرداری آموزشی مدارس، کاملاً مناسب و اتصال برقرار است. پلتفرمهایی مثل شاد روی شبکه ملی اطلاعات طراحی شدهاند و بدون مشکل کار میکنند. مشکل اصلی، شاید تعداد بالای همزمان دانشآموزان میباشد که به یکباره از شبکه استفاده میکنندکه با برنامهریزی هوشمندانه همه میتوانند بدون فشار به سامانه، از آموزش بهره ببرند.
لازم است والدین به فرزندان خود بگویند مدرسه مجازی مثل یک کلاس بزرگ است. همه دانشآموزان کشور نمیتوانند یک ساعت وارد سامانه شوند، به همین دلیل مدارس، دانشآموزان را در ساعتهای مختلف پای درس میآورند. محدودیتهای پیشآمده در شبکههای خارجی را برای فرزندتان شفاف توضیح دهید. نکته مهم این است که به فرزندتان القا نکنید که محدودیت یعنی ضعف. اینترنت داخلی برای ۹۰درصد نیازهای درسی جواب میدهد؛ ۱۰درصد باقی را هم با برنامهریزی و همراهی انجام میدهیم. با این روش، هم از ظرفیت شبکه ملی اطلاعات استفاده میکنید، هم فرزندتان یاد میگیرد که محدودیت هوشمندانه، یک ابزار تربیتی است، نه یک مانع.
تفکر نقادانه یعنی چه و والدین چگونه آن را آموزش دهند؟
تفکر نقادانه یعنی توانایی پرسشگری قبل از باور کردن هر خبر یا پیامی. یک فرد نقاد مانند یک کارآگاه عمل میکند؛ مدرک میخواهد، منبع میشناسد و نتیجهگیری عجولانه نمیکند.
برای آموزش به فرزند، این سه گام را در نظر بگیرید. گام اول: از فرزند بخواهید هر مطلب جالبی را که میبیند با سه سؤال بررسی کند: چه کسی این را نوشته؟ چه مدرکی ارائه داده؟ آیا جای دیگر هم این خبر را دیدهای؟ گام دوم، با هم یک خبر ساده مثلاً خوردن فلان میوه کرونا را درمان میکند را انتخاب کنید و جستوجوی اینترنتی انجام دهید. به او نشان دهید که خبرهای معتبر حتماً منبع پزشکی مشخص دارند. گام سوم، به فرزندتان یادآوری کنید که شک کردن سالم، بیاحترامی به دیگران نیست، بلکه راهی برای حقیقتیابی است. با این تمرینها، فرزند شما به جای یک مصرفکننده سردرگم، به یک کاربر فعال و پرسشگر تبدیل میشود.
اخبار جعلی چطور تشخیص داده میشود؟ والدین چطور به فرزندشان کمک کنند گول این خبرها را نخورند؟
اخبار جعلی معمولاً سه ویژگی آشکار دارند: ۱) احساسات شدید خشم، ترس، شادی افراطی را برمیانگیزند. ۲) منبع مشخصی ندارند یا نام رسانه را شبیه به رسانههای معتبر جعل میکنند. ۳) از شما میخواهند فوری بازنشر دهید.
به فرزندتان یک قانون ساده یاد بدهید، هیچ خبر مهمی را بدون ۲۴ساعت صبر، باور نکن و بازنشر نده.
فرض کنید در فضای مجازی مینویسند فردا کل کشور تعطیل است. از فرزندتان بخواهید به کانال رسمی خبرگزاری صداوسیما یا سایت استانداری خود سر بزند، اگر خبر در آنجا نبود، یعنی جعلی است. این تمرینها میتواند ذهن فرزندتان را در برابر شایعات مقاوم میکند.
نحوه صحبت با فرزند نوجوان درباره دیدن محتواهای در فضای مجازی چگونه باشد تا از حس کنترلگری دور باشد؟
نوجوانان از هر نوع دستور مستقیم و بازرسیوار بیزارند. اگر با لحن بازجو بگویید چرا این کانال را دنبال میکنی؟ ذهنش را به روی شما میبندد. راه صحیح، گفتوگوی همدلانه و سؤالهای باز است. اولاً، از سؤالهای کشف کننده استفاده کنید: به نظرت جذابترین بخش این ویدئو چه بود؟ دوستانت در مدرسه درباره چه صفحاتی حرف میزنند؟ ثانیاً، تجربه شخصی خودتان را مثال بزنید، من دیروز توی یک کانال، کلیپی دیدم که اولش خیلی بامزه بود، ولی آخرش محتوای نامناسبی آمد. سوماً، به جای نهی مستقیم، نگرانی خود را به زبان من بیان کنید، نگرانم بعضی محتواها ذهن تو را درگیر کند. این روشها، شما را از جایگاه پلیس دیجیتال به جایگاه همراه آگاه منتقل میکند.
اپلیکیشنهایی مثل «شاد» و «بله» چه مزایا و چه معایبی دارند؟
این دو نرمافزار، بخشی از زیرساخت دیجیتال برای بومیسازی فضای آموزشی کشور هستند. اما مانند هر ابزاری، هم نقاط قوت دارند و هم ضعف. مزایای آن شامل، عدالت آموزشی است. یعنی دانشآموز یک روستای دورافتاده، همان محتوایی را میبیند که دانشآموز تهران میبیند. هزینه و زمان رفتوآمد را حذف میکنند. خانوادههای زیادی در تهران هر روز ساعتها در ترافیک بودند که الان این زمان صرف درس میشود. امکان ضبط درس وجود دارد و دانشآموزان میتوانند دروس دشوار را چندبار تماشا کنند. اما معایب آن شامل، خستگی با نگاه کردن به صفحه موبایل و کاهش سلامت چشم، تضعیف مهارتهای اجتماعی و جمعی و عدم یادگیری موضوعات حضوری، گفتوگوها، حل مشکلات و...
اگر نوجوانمان به گوشی اعتیاد پیدا کنند، اولین قدم والدین باید چه باشد؟
اعتیاد به گوشی یعنی نوجوان نتواند بیش از چنددقیقه بدون گوشی آرام بگیرد، هنگام غذا خوردن یا صحبت با خانواده مدام به صفحه نمایش نگاه کند و اگر گوشی را بگیرید، پرخاشگری نشان دهد. برای حل این مشکل هرگز قطع ناگهانی راهکار مناسبی نیست، بلکه شروع گفتوگو بدون قضاوت است. بنابراین پیشنهاد میشود، در یک زمان آرام (مثلاً بعد از شام) بنشینید و بگویید این روزها حس میکنم خیلی کم با هم حرف میزنیم. دلت میخواهد یک امتحان کنیم؟ هر شب از ۹ تا ۱۰ همه گوشیها را بگذاریم توی یک سبد و با هم بازی کنیم یا فیلم ببینیم؟ بعد از توافق، خودتان اولین نفری باشید که گوشی را زمین میگذارد. اگر پدر خانواده سر شام با تبلت کار کند، توقع کاهش استفاده از گوشی، بینتیجه میماند. پس از یک هفته، این بازه را نیمساعت بیشتر کنید و یک جایگزین جذاب مثل کاردستی، آشپزی مشترک یا پیادهروی کوتاه اضافه کنید. هدف این است که نوجوان لذت حضور در دنیای واقعی را دوباره کشف کند، نه اینکه گوشی را از او بگیرید و جای خالی آن را پر نکنید.
مهمترین پیام شما برای والدینی که این روزها به بهانه مدارس مجازی و کلاسهای آنلاین نگران حضور زیاد فرزندشان در فضای مجازی هستند، چیست؟
نگرانی والدین طبیعی است، اما اگر به کنترل شدید و محدودیت افراطی تبدیل شود، نتیجه عکس میدهد. مهمترین پیام در یک جمله این است که شما نمیتوانید فرزندتان را از فضای مجازی حذف کنید، اما میتوانید فیلتر انسانی او باشید. در اینجا سه پیشنهاد میشود، ۱- مهارت تشخیص بدهید (این خبر جعلی است، این محتوا نامناسب است) ۲ -گفتوگو را باز نگه دارید (هر چیزی دیدی که شک کردی یا ناراحت شدی، با من در میان بگذار) ۳-خودتان الگو باشید (اگر شما شبها تا دیروقت در فضای مجازی باشید، نمیتوانید از فرزندتان انتظار حداقل استفاده را داشته باشید) و در نهایت، باور داشته باشید نسل امروز با هوشیاری و بصیرت میتواند از همین فضاها برای پیشرفت استفاده کند، به شرطی که ما والدین، به جای دیوار کشیدن، پل بسازیم.
