جوان آنلاین: چارهای نیست، شرایط، شرایط جنگ است و کشور در دوران سکوت قرار دارد. در چنین فضایی، آموزشوپرورش بار دیگر ناچار شده آموزش را به صورت کامل مجازی و غیرحضوری در همه مقاطع تحصیلی دنبال کند؛ تصمیمی که کلاسهای درس را از ساختمان مدارس به خانهها میبرد و «شاد» و مدرسه تلویزیونی ایران را به مهمترین بسترهای ادامه تحصیل دانشآموزان در سراسر کشور تبدیل میکند.
این تصمیم، هرچند در شرایط موجود قابل درک و پذیرفتنی است، اما بهطور طبیعی دوباره توجهها را به یک واقعیت مهم جلب میکند، اینکه آموزش مجازی تنها یک تغییر شکل ساده نیست، بلکه تغییری در سبک زندگی روزمره میلیونها دانشآموز و خانواده ایجاد میکند؛ تغییری که هم فرصت دارد و هم چالش. از یک سو میتواند امکان تداوم آموزش را در شرایط بحرانی حفظ کند و از سوی دیگر میتواند کیفیت یادگیری، عدالت آموزشی و فشارهای تازه بر خانوادهها را تحت تأثیر قرار دهد.
تجربه نشان داده است حتی در دل همین محدودیتها نیز میتوان مسیرهای تازهای ساخت، البته اگر آموزش مجازی صرفاً به انتقال محتوا محدود نشود و با خلاقیت، برنامهریزی دقیق و استفاده هوشمندانه از ظرفیتهای دیجیتال همراه باشد، آن وقت است که این نوع آموزش میتواند از یک راهحل اضطراری فراتر برود و به فرصتی برای بازطراحی روشهای یادگیری و تقویت تعامل آموزشی تبدیل شود؛ فرصتی که در آن نقش معلم، دانشآموز و خانواده، هر کدام میتواند دوباره تعریف شود.
آموزش مجازی تا اطلاع ثانوی
قرار بود آموزش مجازی تا پایان فروردینماه باشد، اما روز گذشته آموزشوپرورش از تداوم آموزش غیرحضوری تا اطلاع ثانوی خبر داد؛ موضوعی که نشان میدهد ساختار آموزشی کشور بار دیگر به طور کامل بر بستر آموزش مجازی و رسانهای بنا میشود.
علی فرهادی، سخنگوی وزارت آموزشوپرورش در این رابطه گفت: «با توجه به تصمیم این وزارتخانه، نحوه فعالیت مدارس از ابتدای اردیبهشت۱۴۰۵ در همه مقاطع و پایهها در سراسر کشور تا اطلاع ثانوی به صورت مجازی و غیرحضوری خواهد بود.» او ادامه داد: «هرگونه تغییر در این تصمیم و همچنین آغاز فعالیت حضوری دانشآموزان در مدارس، از سه روز قبل به اطلاع دانشآموزان و والدین خواهد رسید.»
به گفته فرهادی، بستر لازم برای ادامه تحصیل دانشآموزان در سکوی «شاد» و نیز از طریق مدرسه تلویزیونی ایران فراهم شده است.
دغدغه والدین
با اجرای دوباره آموزش مجازی، حالا این خانهها هستند که نقش کلاس درس را بر عهده گرفتهاند؛ تغییری که اگرچه در چارچوب شرایط موجود و خارج از اختیار آموزشوپرورش شکل گرفته، اما واقعیت این است که زندگی روزمره بسیاری از خانوادهها را تحت تأثیر قرار داده است.
برای والدینی که هر روز باید میان شغل، مدیریت خانه و همراهی با درس فرزندانشان تعادل برقرار کنند، این روزها ساده نمیگذرد.
خانم پورثانی که یک مادر شاغل با دو فرزند دانشآموز است در این رابطه به «جوان» میگوید: «صبحها باید هم به کارم برسم، هم مطمئن شوم بچهها وارد کلاس آنلاین شدهاند. یکی از دخترانم کلاس اول است که به شدت نیاز به همراهی در کلاس آنلاین دارد و دختر دیگرم کلاس چهارم. این وسط باید، کارم (شغل) را هم مدیریت کنم که برایم به شدت سخت است و گاهی اوقات هم نشدنی»! او ادامه میدهد: «سرعت اینترنت و قطعی و وصلی صدا، در کنار شیطنت دخترانم گاهی کنترل شرایط را از عهده من خارج میکند. این روزها در میان کارهای خودم، نقش مدیر، ناظم و معلم مدرسه را هم ایفا میکنم»!
آقای مؤمنی که پدر سه فرزند در مقاطع مختلف تحصیلی است نیز از چالش همزمانی کلاسها میگوید: «هر کدام از بچههایم در ساعات متفاوت کلاس دارند، این یعنی از صبح تا عصر در خانهمان کلاس آنلاین برگزار میشود و زندگیمان از روال عادی خارج شده است. تازه بعد از آن نوبت به تکالیف و دردسرهای تذکر به آنها برای آنکه تمریناتشان را انجام بدهند، میرسد»!
در همین حال، خانم مقدم که پسرش در پایه هفتم درس میخواند به بعد اجتماعی ماجرا اشاره میکند: «بچهها از همکلاسیهایشان دور شدهاند. قبلاً مدرسه فقط درس نبود، ارتباط بود، دوستی بود. الان این بخش خیلی کمرنگ شده و بچهها بیشتر در خانه هستند، این باعث شده که چالش میان آنها و والدینشان بیشتر شود.»
بیتردید این وضعیت پیشآمده نه انتخاب آموزشوپرورش است، نه مدارس و نه والدین، بلکه نتیجه شرایطی است که آموزشوپرورش نیز در آن ناچار به تصمیمگیری شده است. با وجود این، فشار اجرایی این مدل آموزشی، بیش از همه بر دوش خانوادهها قرار گرفته و زندگی روزمره را به شکلی جدی تحت تأثیر قرار داده است.
هم آموزش، هم مدیریت بحران، سهم معلمان!
در کنار خانوادهها نباید فراموش کرد این معلمان هستند که در خط مقدم آموزش مجازی ایستادهاند؛ جایی که کلاس دیگر فقط یک فضای آموزشی نیست، بلکه ترکیبی از تدریس، مدیریت رفتار دانشآموزان و کنترل شرایطی است که گاهی بهسادگی از دست خارج میشود، بهویژه در پایههای ابتدایی که نیاز به توجه و تعامل مستقیم بسیار بیشتر است.
یک معلم پایه ابتدایی میگوید: «در کلاس حضوری، حتی اگر بچهها شلوغ کنند، میشود با حضور فیزیکی مدیریت کرد، اما در کلاس آنلاین، گاهی فقط تصویر خاموش میشود یا دانشآموز اصلاً در فضای کلاس نیست و شما عملاً با یک کلاس نیمهحاضر طرف هستید. نیاز به صبوری و کنترل خشم، در این شرایط واقعاً چند برابر میشود.» او ادامه میدهد: «بخش سخت ماجرا این است که باید هم درس بدهی، هم حواس بچهها را نگه داری و هم با قطع و وصل اینترنت کنار بیایی. این فقط آموزش نیست، مدیریت یک وضعیت به شدت پیچیده است.»
یک معلم دیگر که خود نیز فرزند دانشآموز دارد، از فشار دوگانه در این روزها میگوید: «من هم معلمم، هم مادری که باید پای درس بچه خودم بنشینم. گاهی همزمان باید کلاس خودم را اداره کنم و به درس فرزندم هم برسم. واقعاً مرز میان خانه و مدرسه در این شرایط برایم از بین رفته است.»
به گفته او، آموزش مجازی اگرچه راهحل شرایط فعلی است، اما واقعیت این است که زحمت آن از آموزش حضوری کمتر نیست، حتی در بسیاری مواقع، به خاطر همین پیچیدگیها، سختتر هم میشود.
ضرورت الگوسازی آموزشی
نمیتوان منکر سختیها و دشواریهای آموزش مجازی شد، اما همین فشارهای موجود را میشود به فرصتی برای نوآوری و بازتعریف شیوههای تدریس تبدیل کرد، به شرط آنکه خلاقیت و ابتکار، به عنوان یک اصل جدی در نظام آموزشی دیده شود. نمونههایی از معلمان در همین روزهای بحران وجود دارد که با امکانات محدود، اما با ایدههای خلاقانه، توانستهاند کلاس درس را زنده نگه دارند، از جمله عبدالحمید شایگان، معلم پایه سوم ابتدایی که در روزهای موشکباران و حملات، خانه خود را به کلاس درس برای دانشآموزانش تبدیل کرد تا ارتباط آموزشی حتی لحظهای قطع نشود. او به خوبی فهمیده بود که بسیاری از دانشآموزانش به دلیل مشکلات زیرساختی از جمله نبود اینترنت مناسب و موبایل و تبلت، از آموزشهای باکیفیت محروم هستند و به همین دلیل خانه و کاشانه خود را به کلاس درس تبدیل کرد تا دانشآموزان از تحصیل عقب نیفتند، البته اینها تنها گوشهای از داستانهای شیرینی است که از دل تلخیهای وحشتناکی، چون جنگ بیرون آمد و بدون شک موارد دیگری از خلاقیتهای معلمان در نقاط مختلف کشور وجود دارد. چنین تجربههایی نشان میدهد که آموزش، حتی در سختترین شرایط، میتواند متوقف نشود و تنها شکل آن تغییر کند. در این میان، اما نقش آموزشوپرورش در معرفی و برجستهسازی این نمونههای موفق، میتواند بسیار تعیینکننده باشد، الگوسازی از معلمان خلاق، نهتنها انگیزهای برای سایر معلمان ایجاد میکند، بلکه میتواند مسیرهایی تازه برای پویاتر شدن کلاسهای مجازی باز کند.
در واقع، اگر قرار است آموزش در شرایط سخت ادامه پیدا کند، این ادامه صرفاً به معنای تکرار روشهای گذشته نیست، بلکه نیازمند همت، خلاقیت و جسارتی است که بتواند فضای خشک و گاه فرسایشی کلاسهای آنلاین را به محیطی زندهتر، تعاملیتر و اثرگذارتر تبدیل کند.
