جوان آنلاین: از آنجا که یکی از ابزارهای مهم دشمن برای هویت زدایی و تضعیف باورهای دینی ایرانیان، ایجاد فرقههای انحرافی، ترویج عرفانهای دروغین و باستانگرایی و زرتشتیگرایی افراطی است؛ شناخت عمیق روش دشمن در این زمینه بسیار مهم است. از این رو در تاریخ یکشنبه ۲۸ دی سالجاری، نشستی تخصصی با عنوان «شناخت تاریخ ایران باستان و زرتشت از منظر توحید»، به همت هسته تاریخ مرکز رشد بانوان و با حضور کارشناسان و پژوهشگران میز مطالعات تاریخباستان حوزه علمیه قم برگزار شد. در این نشست کارشناسان و پژهشگران تاریخ به بررسی دین زرتشت، منابعی که در حوزه تاریخباستان ایران و به ویژه درباره ادیان باستانی ایرانیان وجود دارد و چالشهای معرفتی و هویتی تاریخی نسل جوان و نوجوان در این زمینه پرداختند. در ادامه گزیدهای از این نشست پژوهشی را از نظر میگذرانید؛ امید آنکه تاریخپژوهان و عموم علاقهمندان را مفید و مقبول آید.
چرا باید به تاریخباستان بپردازیم؟
در ابتدای جلسه، خانم فاطمه جان نثاری مسئول هسته تاریخ مرکز رشد بانوان با طرح موضوع ضرورت پرداخت به تاریخ ایرانباستان و پاسخگویی به سؤالات و شبهات نسل جدید اظهار داشت: «هجمه فرهنگی دشمنان موجب شده که در میان بخشی از جامعه، دادههای غلطی درباره منشأ آفرینش انسان و ارتباط او با خدا و انبیای الهی وجود داشته باشد. مثلاً اینکه بخشی از نوجوانان ما متأثر از فضای مجازی انسان را از نسل میمون انگاشتهاند و باورهای تحریفگران تاریخی را درباره سیر زندگی بشر روی زمین پذیرفتهاند. این نشان میدهد که باید درباره موضوعات مربوط به خلقت انسان روایت زندگی فرزندان حضرت آدم (ع) روی زمین و تاریخ آن کار کرد. براساس همین دغدغه ما در مرکز رشد بانوان دانشگاه امامصادق (ع)، تمرکز خود را بر تاریخ انبیا (ص) و همزمانی آن با تاریخ ایران قرار دادهایم و این نشست نیز در راستای همین دغدغه برگزار شده است. به همین دلیل برای ما جالب و مهم است که میز مطالعات تاریخباستان و زرتشتشناسی حوزه علمیه قم، چطور شکل گرفته و چه کارهایی تا به الان در این بخش انجام شده است؟»
حجتالاسلام مهدی کاویانی، پژوهشگر حوزه تاریخباستان ایران و استاد حوزه در ادامه گفت: «ورود اولیه ما به موضوع تاریخ باستان و دین زرتشت، به دلیل سؤالات و شبهاتی بود که در جامعه و میان اطرافیان خود با آن مواجه شده بودیم. به دلیل وجود چنین ضرورتی، تحقیق و پژوهش درباره این موضوع را شروع کردیم. در آن دوره سعی داشتیم که همه آثار اصلی و معتبر در مورد زرتشتیان و تاریخباستان را بررسی کنیم. کتابهای خانم مریبویس (اوستاپژوه و شاگرد پرفسور هنینگ)، الکسی زیمبرگ، ژاکوب دوشن گیمن، توماس هاید، همچنین دو ترجمه اصلی اوستا به زبان فارسی، کتابهایی که ابراهیم پور داوود، خانم کتایون مزداپور و سایر بزرگان زرتشتی نوشتهاند، کتابهای بسیار دیگری را مطالعه کردیم. پس از مدتی در دفتر حضرت آیتالله وحید خراسانی میز «نقد تاریخباستان و زرتشتگرایی» ایجاد و با حمایت دفتر ایشان مسیر پژوهشهای ما مشخصتر و روشنتر شد. از طرفی دوستان بعد از مدتی، به تألیف مقاله و کتاب در این زمینه روی آوردند و از طرف دیگر شروع به برگزاری دورههای آموزشی برای طلاب کردیم. مثلاً آقای نوادری کتابهای «ذوالقرنین همچنان ناشناخته»، «ازدواج با محارم در دین زرتشتی» یا «قربانی در آیین زرتشت» را نوشتند. آقای علی مصلح یکی از دوستان پژوهشگر ما کتابی نوشتند با عنوان «آشنایی با زرتشت و باستانگرایی» که تا به حال چهار بار تجدید چاپ شده یا آقای جویا جهانبخش یکی از دیگر از دوستان پژوهشگر ما در این حوزه کتابی نوشتهاند با عنوان «درآمدی بر شناخت دین و فرهنگ زردشتی.» البته دوستان دیگری هم در حوزه به این عرصه ورود کردند؛ مثلاً پایاننامه دکتری یکی از دوستان حوزوی ما (آقای سیدمحمد حاجتی شورکی)، با موضوع «مجوس» و مقالات ایشان با عناوین «خوانشی نو از پیامبر زرتشتیان و کتاب آنها براساس روایات» از جمله این تلاشهاست. در مرحله بعد با تلاش دوستان ما دورههای کارشناسی ارشد و دکترای مرتبط با تاریخ باستان و دین زرتشت در دانشگاه ادیان و مذاهب قم ایجاد شد و خدا را شکر همچنان مشغول پژوهش و فعالیت در این زمینه هستیم.»
زرتشت؛ جادوگر یا شخصیت دینی؟
میرمرعشی: «با توجه به اینکه بر طبق آیه ۱۷ سوره حج، دین زرتشتی از ادیان توحیدی محسوب شده و اسلام زرتشتیان را اهل کتاب میداند، بهتر است بحث را از اینجا شروع کنیم که در منابع موجود درباره شخصیت زرتشت و زمان بعثت او چه مواردی مطرح شده است؟.»
حجتالاسلام غلامرضا نوادری نویسنده، پژوهشگر و دبیر علمی تاریخ باستان ایران در حوزه علمیه قم: «در مورد سال تولد و بعثت زرتشت در منابع اختلاف بسیاری وجود دارد و این مسئله بررسی دقیق موضوع را برای کارشناسان سخت کرده است. در منابع زرتشتی، دو گزاره کاملاً متفاوت برای تولد و بعثت زرتشت وجود دارد: یکی ۱۷۰۰ سال قبل از میلاد حضرت مسیح و یکی ۷۰۰ سال قبل از میلاد. از سوی نویسندگان غربی هم در مورد تولد و بعثت زرتشت، گزارههای کاملاً متفاوتی از چندین هزار سال قبل تا زمان مادها، نکاتی مطرح شده است، اما در منابع غربی در مورد شخصیت زرتشت از قدیم دو دیدگاه متفاوت وجود داشته و دارد. عدهای معتقد بودند، اساساً ایشان پیامبر نبوده و وی را جادوگر، منجم و ستاره شناس میشناختند و عدهای از نویسندگان غربی نیز معتقد بودند، او یک شخصیت دینی مانند مانی و مزدک بوده است. در برههای از زمان در قرن ۱۷، پروتستانها از کتابی که از سوی توماس هاید در مدح و ستایش زرتشت به عنوان یک پیامبر نوشته شده بود، استفاده کردند تا در تقابل با کاتولیکها مذهب خود را گسترش دهند. در واقع پروتستانها در آن مقطع به دنبال آن بودند که با طرح مسائل اخلاقی دین زرتشتی، برای خودشان شأن و هویت بتراشند، اما پس از این تاریخ، تلاشهایی برای ترجمه اوستا از سوی فرانسویها انجام گرفت. البته با ترجمه اوستا به ویژه بخشهای مربوط به خرده اوستا و وندیداد، جهان مسیحیت با اندیشه شرکآمیز ثنویت و با رویکرد کافرکیشی دین زرتشتی مواجه شدند و به این شکل تا حدود زیادی نگاه به دین زرتشتی در غرب عوض شد. البته باید این مطلب را در نظر داشت، برخی اوستاپژوهان غربی معتقدند که تفکر ثنویت بعد از زرتشت در این دین ایجاد شده و گروهی دیگر معتقدند که این اندیشه از ابتدا در دین زرتشتی وجود داشته است. در حال حاضر خود زرتشتیان در ایران، فقط بخش «گات»های اوستا را به عنوان کتاب الهی قبول دارند و بقیه بخشهای اوستا را به دلیل همان تفکرات چندگانه پرستی قبول ندارند یا با نوعی تقیه وجود آن را انکار میکنند.»
دین زرتشت در منابع اسلامی
میرمرعشی: «در منابع دینی ما چه مطالبی درباره دین زرتشت وجود دارد؟.»
نوادری: «احادیث در این زمینه، با دو واژه زرتشت و مجوس قابل بررسی هست. ما دو حدیث مشخص، یکی از امام علی (ع) و یکی از امام باقر (ع) درباره دین زرتشتی و پیامبر مجوسان داریم. حدیثی که امام علی (ع) فرمودند به این صورت است: «مجوسیان، چون در روزگار قدیم کتاب آسمانی داشتند، لذا در پرداخت جزیه و دیه مانند یهود و نصاری میباشند.» (توحید صدوق، ص ۳۰۶، چاپ مکتبه الصدوق) و حدیثی دیگری که امام باقر (ع) درباره آن میفرمایند: «از مجوسیان جزیه گرفته میشود، زیرا پیامبر (ص) فرمود: همانند اهل کتاب با آنها رفتار کنید. آنان پیامبری بهنام داماسب داشتند که او را کشتند و کتابی به نام جاماسب که بر ۱۲ هزار پوست گاو نوشته میشد که آن را سوزاندند.» (من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۵۳، ح ۱۶۷۸.) همچنین در مناظرهای که امام رضا (ع) با هربذ بزرگ (رهبر زرتشتیان) در دربار مامون دارد، به او فرمود: «به من در مورد زرتشت که تو گمان میکنی پیامبر است، خبر بده! دلیل تو برای نبوت او چیست؟ وی پاسخ داد: او چیزهایی آورده که قبل از او کسى نیاورده است، البته ما خود او را ندیدهایم، ولى اخبارى از گذشتگان ما در دست است، او چیزهایى را که دیگران حلال نکردهاند بر ما حلال کرد، لذا از او پیروى میکنیم. حضرت فرمودند: مگر نه این است که به خاطر اخبارى که به شما رسیده از او پیروى مىکنید؟ گفت بله همینطور است. حضرت فرمودند سایر امتهاى گذشته نیز چنین هستند، اخبارى مبنى بر دینِ پیامبران دیگر از جمله موسى، عیسى و محمد (ص) به دستشان رسیده است، عذر شما در عدم ایمان به آنان و ایمان به غیر آنان در این امور چیست؟ پس هربذ ساکت شد!» (ابوجعفر محمد بن علی بن الحسین، شیخ صدوق، «التوحید»، ترجمه و تصحیح از هاشم حسینی، نشر جامعه مدرسین قم، چاپ اول، ۱۳۹۸ ص ۴۳۰) بر مبنای این احادیث، ما نبوتِ زرتشت را قبول نداریم، اما اینکه دین زرتشتی پیامبری داشته و نیز کتابی، قطعی است. البته آن بخش کافرکیشی دین زرتشت، ثتویت (قدیم دانستن اهورامزدا و اهریمن) و چندگانهپرستی و تفکرات خرافی این دین را اصلاً نمیتوان از نظر دور داشت.»
تطورات فقه زرتشتی در گذر زمان
میرمرعشی: «از آنجا که استعمار در تاریخ معاصر و به ویژه بعد از روی کارآوردن رضاخان، نقش مهمی در ایجاد تغییر در احکام زرتشتی داشته است، تطورات فقه زرتشتی در طول زمان را چگونه ارزیابی میکنید؟.»
نوادری: «خانم کتایون مزدا پوراستاد تمام دانشگاه در حوزه فرهنگ و زبانهای باستانی - که خود فردی دارای آیین زرتشتی است-درباره تطورات فقه زرتشتی همچون شیوه دفن اموات، احکام مربوط به برخی مناسک زرتشتی و... بیان میکند که فقه زرتشتی را میتوان به دو دوره قبل و بعد از سال ۱۳۳۰ تقسیم کرد. مثلاً در ایران بعد از ۱۳۳۰ ما دیگر دفن مردگان زرتشتی را در گوردخمهها و برج گبرها نداریم و زرتشتیان مردگان خود را به شیوه امروزی دفن میکنند، در حالی که احکام زرتشتی و منابع آنها صراحتاً بر شیوه دفن در گوردخمهها تأکید دارد. احکام مربوط به غسل نسوکشها و... همه تغییر کرده است. حتی امروزه بخشی از جوانان زرتشتی از سادهترین احکام دینی خود مطلع نیستند! در واقع این تطور فقهی موجب شده که امروز زرتشتیان ایران تنها به مناسکی خاص از دین خود بسنده کنند، اما جالب است که پارسیان هند (زرتشتیان هندوستان)، همین الان هم احکام خود را براساس منابع دینی و فقهباستانی دین زرتشت انجام میدهند و آن کتمان و تقیه در میانشان دیده نمیشود.»
تاریخ ایران و ارتباط آن با انبیای الهی
جان نثاری: «یکی از مسائل مهم برای تعریف و بَرساختن یک هویت درست برای نسل جدید، بازشناخت تاریخ باستان ایران از منظر سلسله انبیا و توحیدگرایی ایرانیان است. اینکه ریشه و جریان توحید را در میان ایرانیان بیان کنیم تا نوجوانان هویت خود را براساس این توحید گرایی تعریف کرده و مقهور تحریفات تاریخی صورت گرفته از سوی غرب نشوند. برای اینکه چنین اتفاقی بیفتد، چه رویکردهایی در میز مطالعات تاریخ باستان و زرتشت اتخاذ شده است؟»
کاویانی: «آنچه از تاریخ باستان در فضای مجازی مطرح میشود، با دادههای تاریخی تضاد دارد. مثلاً مروجان باستانگرایی در مورد استوانه کوروش، این مسئله که او خدایش را مردوخ معرفی میکند اصلاً بیان نمیکنند. یا مثلاً براساس منابع معتبر کاملاً مشخص است که قبری که امروز به اسم قبر کوروش معروف است؛ قطعاً مزار مادر حضرت سلیمان نبی (ع) است. اینجا مسجد بوده و خطبه مسجد هم دارد. حتی داخل مقبره، محراب هست. در زمان برگزاری جشنهای ۲ هزار و ۵۰۰ ساله، روی آن محراب و کتیبهها را گچ گرفتند که پیدا نباشد! اینها حقایقی است که نمیتوان انکارش کرد.»
میرمرعشی: «اینکه براساس احادیث، حضرت سلیمان نبی (ع) مدتی در ایران زندگی میکردند و در زمان حکومتشان هم در ایران نماینده داشتهاند و در آن زمان سفرهایی به ایران کردهاند، قطعی است. (بحارالانوار، جلد ۱۴، ص ۷۲ و ۷۶ و تفسیر قمی، جلد ۲، ص ۲۳۸) با توجه به دادههایی که پیرامون تاریخباستان ایران در منابع دینی و حدیثی داریم، باید با استفاده از علم رجال، ثقه بودن آنها را ارزیابی و سپس بر مبنای دادههای موثق، به صحتسنجی دادههای تاریخی موجود در حوزه ایران باستان بپردازیم. یکی از مسائل مهمی که به آن باید پرداخته شود، همزمانی تاریخ انبیای الهی با تاریخ باستان ایران، در قبل و بعد ورود آریاییها به ایران است که در این زمینه تقریباً میتوان گفت منابع ما کم، اما مهم و قابل توجه است. اینکه ایرانیان بدانند هویت ملیشان اساساً با ظهور و حیات انبیای الهی گره خورده و وجود جریان توحیدی در تاریخ باستان ایران حتمی است، یک امر مهم و ضروری است. حتی روایت کردن نقش تمدنساز انبیای الهی در تاریخ ایران باستان و منطقه غرب آسیا و رساندن این حقایق با ابزار رسانه به مخاطب، امروز یکی از وظایف مهم پژوهشگران این عرصه است.»
اهمیت تولیدات رسانهای برای ساخت هویت دینی و ملی نسل جدید
جان نثاری: «به نظر میرسد علاوه بر اینکه باید به فکر تولیدات رسانهای در این زمینه باشیم، لازم است به یک طرحِ درسِی و آموزشی برای مدارس هم فکر کرد. وقتی کتابهای درسی دادههای غیرصحیح یا ناقص در مورد تاریخباستان یا دین زرتشت به دانشآموزان ارائه میکند، نمیتوان انتظار داشت که جوان و نوجوان ما در فضای مجازی، تحت تأثیر تحریفگران تاریخی قرار نگیرند.»
کاویانی: «به نظر من لازم است که امروز یک هسته جامع متشکل از مورخان، زبانشناسان و پژوهشگران تاریخ باستان ایران از دانشگاه تا حوزه علمیه در کنار هم قرار بگیرند تا یک ارائه دقیق و قویتر از آنچه تا به امروز به دست آمده در رسانه داشته باشیم. مثلاً در حال حاضر پژوهشگرانی در ایران، مشغول تحقیق درباره گِل نبشتههای تمدن جیرفت، سیلک یا تمدن عیلام هستند. با استفاده از این کتیبهها و گِل نبشتههای تمدنهای باستانی امروز میتوان به دادههای جدیدی از تاریخ باستانی ایران دست پیدا کرد. البته برخی از کتیبههای بجا مانده از تاریخباستان ایران، هنوز رمز گشایی نشدهاند و مقارنی نیز برای فهم آن زبانهای تاریخی وجود ندارد، اما اخیراً از هوش مصنوعی برای فهم بهتر برخی از کتیبهها استفاده شده و امید است که در آینده بتوان از آن برای ترجمه باقی کتیبهها نیز کمک گرفت.»
نوادری: «به هرحال در بخش علمی و پژوهشی، کارهای خوبی دارد انجام میگیرد. هدف ما هم از این پژوهشها در مرحله نخست شناخت حقیقت، پاسخ به شبهات و ترویج اندیشه توحید در بخش تاریخ است. امروز ما نیاز داریم رگههای توحیدی را در تمام جهان و از جمله ایران شناسایی کنیم. بعد آن جریان را به شکل پررنگ، در سه سطح علمی، ترویجی و رسانهای ارائه کنیم؛ هم در رسانههای رسمی و هم در فضای مجازی. الان گروهی از دوستان ما یک کانال در فضای مجازی دارند، به نام «گروه پژوهشی آرتا» که تمرکزش را بر نقد پهلوی و باستان گرایی قرار داده و مطالب خوبی به مخاطبان خود ارائه میکند.»
جان نثاری: «ما از شنیدن اخبار تلاشهای گروه شما و تولیدات علمی و ترویجی و حتی رسانهای که در زمینه تاریخ باستان و دین زرتشت داشتید، بسیار شگفت زده و خوشحال شدیم، اما احساس میکنیم که لازم است با کار رسانهای بیشتر نتیجه این تحقیقات و پژوهشها به صورت گستردهتری به مخاطب منتقل شود. از زحمات شما و دوستان تان هم به خاطر این پژوهشها و تلاشها و هم به خاطر برگزاری این نشست، تشکر میکنیم و امیدواریم که به زودی شاهد برگزاری نشستهای تخصصی بیشتری در این زمینه باشیم.»
