جوان آنلاین: وقتی مدرسه از دست میرود، آینده هم میلغزد، آیندهای که شاید هیچکس تصور نمیکرد اینقدر آرام و بیسروصدا، از میان انگشتان جامعه سر بخورد و مشکلات را دوچندان کند. در روزگاری که فشارهای اقتصادی، فرسودگی نظام آموزشی و گسترش آسیبهای اجتماعی، کودکان را از مسیر طبیعی رشد دور کرده، هشدارهای جدید آقایان مسئول نشان میدهد که بحران بازماندگی از تحصیل دیگر یک آمار روی کاغذ نیست، بلکه زنگ خطری است که مستقیماً آینده کشور را نشانه گرفتهاست؛ موضوعی که اینبار در نشست ستاد راهبری نظام مراقبت اجتماعی دانشآموزان، از زبان اصغر جهانگیر و علیرضا کاظمی، آنهم با لحنی کمسابقه شنیده شد. از موج روبهافزایش آسیبها گرفته تا ضرورت بازگشت فوری دانشآموزان به مدرسه و نیاز فوری به یک ائتلاف ملی برای نجات نسل آینده. نسلی که اگر امروز برایش کاری نشود، فردا شاید دیگر فرصتی برای جبران باقی نماند.
در این نشست، روایتهایی از واقعیتهای تلخ گفته و شنیده شد. از کودکانی که بهجای نیمکت مدرسه، ساعتهای طولانی را در خیابان میگذرانند، از خانوادههایی که زیر بار فشار اقتصادی، فرصت وقتگذرانی و نظارت بر فرزندانشان را از دست دادهاند و همچنین از مدارسی که، بهجای آنکه پناهگاه باشند، به دلیل کمبود امکانات و فرسودگی ساختار، خود به بخشی از مسئله تبدیل شدهاند!
وزیر آموزش و پرورش و سخنگوی قوه قضائیه، هر دو به این نکته مهم اشاره کردند که، مدرسه فقط و فقط یک نهاد آموزشی نیست، بلکه آخرین سنگر اجتماعی است که اگر فروبپاشد، هیچ دستگاهی توان جبران آن را ندارد و در این بین، بازماندگی از تحصیل یکی از نشانههای پررنگ از بحرانی عمیقتر است که ریشههای آن در اقتصاد، فرهنگ، سیاست و ساختارهای فرسوده آموزشی تنیده شده است و درست به همین دلیل است که مسئولان از «ائتلاف ملی» سخن میگویند، ائتلافی که اگر شکل نگیرد، هیچ برنامهای، حتی بهترین برنامهها هم به نتیجه نخواهد رسید.
۹۰ دقیقه خستهکننده در کلاسهای سنتی!
اصغر جهانگیر، معاون اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم قوه قضائیه، در نشست ستاد راهبری نظام مراقبت اجتماعی دانشآموزان، افزایش بازماندگی از تحصیل را «هشداری جدی برای کشور» توصیف کرد و خواستار اقدام فوری برای شناسایی و بازگرداندن این دانشآموزان شد. او بیان کرد که اطلاعات بازماندگان باید «هر چه سریعتر در اختیار نهادهای حمایتی قرار گیرد» و ظرفیت خیرین نیز میتواند در حل این بحران نقشآفرین باشد.
جهانگیر با اشاره به پیامدهای غفلت از این موضوع گفت: «بیتوجهی امروز میتواند آسیبهای اجتماعی فردا را رقم بزند.» او خواستار شناسایی بازماندگان «شهر به شهر و محله به محله» شد و اظهار داشت بازگشت دانشآموزان باید «پایدار و ماندگار» باشد، نه مقطعی.
سخنگوی قوه قضائیه در ادامه صحبتهای خود، نسبت به تعارض منافع در سامانه «نماد» هشدار داد: «نباید اطلاعات دانشآموزان برای بهرهبرداری شخصی یا اقتصادی منعکس شود.» جهانگیر راهکار جلوگیری از این آسیب را «بینامسازی اطلاعات حساس» دانست و اظهار داشت که مدل سامانه باید بهگونهای باشد که دادهها از دست افراد ذینفع خارج شود.
معاون اجتماعی قوه قضائیه در ادامه با اشاره به روند رو به افزایش آسیبهای اجتماعی گفت: اقدامات موجود «متناسب با سرعت رشد آسیبها حرکت نکردهاست» و این آسیبها ناگزیر به آموزشوپرورش نیز سرریز میشود. او با بیان اهمیت دوران دانشآموزی، خواستار هدایت صحیح علاقه کودکان به دانستن شد: «حضور ۹۰ دقیقهای در کلاسهای سنتی برای بسیاری از دانشآموزان خستهکننده است.»
جهانگیر تحول در شیوههای آموزشی، حرکت به سمت «کلاسهای دیجیتال» و استفاده از مدلهای ترکیبی را ضروری دانست و بیان کرد آموزشوپرورش باید علاوه بر انتقال دانش، «عشق و علاقه» را نیز در دانشآموزان پرورش دهد.
او در ادامه به تغییرات اجتماعی و اقتصادی اشاره کرد که موجب کاهش نظارت خانوادهها بر کودکان شدهاست. به گفته او: «وقتی والدین دو تا سه شیفت کار میکنند، بچهها ساعتهای زیادی بدون نظارت میمانند» وضعیتی که بدون شک میتواند زمینهساز دوستیهای پرخطر، اعتیاد اینترنتی و ورود به فضاهای آسیبزا شود.
جهانگیر همچنین تأکید کرد پر کردن اوقات فراغت نباید با «مشقهای سنگین» اشتباه گرفته شود و برای دانشآموزانی که نظارت والدین ندارند باید «برنامه حمایتی قویتری» طراحی شود. او همچنین خواستار پیشبینی برنامههای نشاطآور در سامانه نماد شد: «اگر این پیشبینی انجام نشود، فعالیتهای کاهش آسیب اثربخشی کمی خواهد داشت.»
او با اشاره به فشارهای اقتصادی بر معلمان و دانشآموزان گفت: این شرایط میتواند انگیزه معلمان را کاهش دهد و کودکان را دچار «بیانگیزگی و خستگی روحی» کند. جهانگیر با ذکر نمونهای از ترک تحصیل یک کودک به دلیل نداشتن کیف مدرسه اظهار داشت: «نادیده گرفتن نیازهای ساده کودکان میتواند به آسیبهای عمیق اجتماعی منجر شود.»
ضرورت ائتلاف برای موفقیت نماد
جهانگیر با بیان اینکه محدودیتهای ساختاری آموزشوپرورش گفت: سامانه نماد نمیتواند تنها با اتکای این وزارتخانه به موفقیت برسد، تصریح کرد: «آسیبهای اجتماعی صرفاً محدود به فضای مدرسه نیستند. آموزشوپرورش نه در خانه حضور دارد، نه میتواند جای خانواده را بگیرد، نه جای جامعه، اقتصاد یا سایر نظامهای مؤثر اجتماعی را پر کند.» به باور او، موفقیت نماد تنها زمانی ممکن است که همه دستگاههای مسئول در قالب یک «نظام ائتلافی واقعی» وارد میدان شوند.
او هشدار داد که اگر آموزشوپرورش بهتنهایی این مسیر را طی کند، در آینده با پرسشهای جدی مواجه خواهد شد: «پس از ۱۰ یا ۲۰ سال چه تغییری در وضعیت آسیبهای اجتماعی دانشآموزان ایجاد شدهاست؟» جهانگیر اظهار داشت: بدون همکاری سایر دستگاهها، ممکن است آسیبها نهتنها کاهش نیابد، بلکه افزایش نیز پیدا کند.
معاون اجتماعی قوه قضائیه با اشاره به ضرورت همکاری بیندستگاهی گفت: «نقشها باید بهطور شفاف بازتعریف شود و جلسات این ائتلاف بهصورت منظم و مستمر برگزار شود تا مشخص شود هر دستگاه تا چه اندازه به وظایف خود عمل کرده و آیا موفق بوده یا دچار کمکاری شدهاست.» او این رویکرد را «سرمایهگذاری برای آینده کشور» دانست.
جهانگیر با انتقاد از وضعیت موجود نیز گفت: «واقعیت این است که تاکنون نتوانستهایم به آن نقطه مطلوبی که مدنظر بوده، دست پیدا کنیم.» او همچنین به ناکافی بودن بودجه اختصاصیافته به این نظام اشاره کرد و توضیح داد که با گسترش آسیبهای اجتماعی، فشار بیشتری بر آموزشوپرورش وارد میشود؛ نهادی که در خط مقدم مواجهه با این آسیبها قرار دارد.
او تصریح کرد که اگر قرار است منابع مالی تخصیص داده شود، باید «در همان پله اول، یعنی آموزشوپرورش» سرمایهگذاری صورت گیرد. جهانگیر گفت پیگیریهای لازم از سازمان برنامه و بودجه در حال انجام است تا بخشی از اعتبارات حوزه آسیبهای اجتماعی متناسب با برنامههای سامانه نماد به آن اختصاص یابد، اقدامی که به گفته او میتواند سایر دستگاهها را نیز برای همکاری جدیتر ترغیب کند.
سخنگوی قوه قضائیه در ادامه با بیان اینکه محیطهای قضایی باید برای دانشآموزان «ممنوعیت» باشد، گفت: «دانشآموزانی که مختصر مداخلهای میتواند مشکلات آنها را حل کند، نباید به دادگستری و دستگاه قضایی وارد کنیم.» او توضیح داد که محیطهایی مانند کلانتری، دادگاه و زندان، هرچند خدمات مهمی ارائه میدهند، اما «محیطهای آسیبزا» هستند و میتوانند برچسب و انگ ایجاد کنند.
او افزود: «زندان تا وقتی زندان است که ابهت آن نشکند. اگر افرادی رفتند زندان و دیدند زندان هم مثل بیرون است، از فردا دلشان حتی برای زندان هم تنگ میشود.»
برای توضیح این خطر، جهانگیر به تجربهای تکاندهنده اشاره کرد؛ کودکی که برای چندمینبار به کانون اصلاح و تربیت بازگشته بود، به او گفته بود: «دلم برای اینجا تنگ شده، چون در خانه فوتبالدستی ندارم، اما اینجا هست... در خانه تختخواب ندارم، اما اینجا دارم.» جهانگیر گفت: این کودک عمداً کاری انجام دادهبود تا دوباره به مرکز بازگردد. او این تجربه را «زنگ خطری جدی» دانست و تأکید کرد که نباید اجازه داد محیطهای اجباری برای کودکان جذابتر از خانه و مدرسه شوند.
تمرکز بر آسیبهای اولویتدار
در این نشست همچنین، علیرضا کاظمی، وزیر آموزشوپرورش با اشاره به رویکرد پیشگیرانه این وزارتخانه در حوزه آسیبهای اجتماعی گفت: در ۱۰۰ منطقه کشور مجموعهای گسترده از برنامههای ایجابی شامل فعالیتهای اوقات فراغت، برنامههای ورزشی، عبادی، مراسم و مناسبتها و همچنین فعالیتهای قرآنی و فرهنگی با جدیت بیشتری دنبال میشود.
او با اشاره به اینکه اجرای برنامههای پیشگیرانه نیازمند مشارکت همه بخشهاست، افزود تمامی معاونتهای آموزشوپرورش در این برنامهها نقش دارند و در کنار آنها، تشکلهای دانشآموزی، بسیج دانشآموزی، اتحادیه دانشآموزی، سازمان جوانان هلالاحمر و ستاد مبارزه با مواد مخدر نیز همکاری میکنند.
کاظمی با اشاره به تمرکز ویژه بر دو آسیب مهم «خودکشی» و «اعتیاد» گفت: در این حوزهها برنامههای گستردهتری طراحی و اجرا شدهاست. او همچنین از انجام اقدامات زیرساختی خبر داد: «برای اجرای مؤثر برنامههای پیشگیرانه، نیازمند برخی اقدامات زیرساختی و قانونی هستیم که در این راستا، نظام مراقبت اجتماعی دانشآموزان تدوین و ابلاغ شدهاست.»
وزیر آموزشوپرورش راهاندازی خط ۱۵۷۰ ویژه دانشآموزان و تقویت مراکز مشاوره را از دیگر اقدامات مهم این وزارتخانه در حوزه پیشگیری از آسیبهای اجتماعی عنوان کرد.
کاظمی در بخش دیگری از صحبتهای خود، با اشاره به ائتلاف و مشارکت ۱۴ دستگاه در اجرای نظام مراقبت اجتماعی دانشآموزان گفت: «یکی از نیازهای جدی ما راهاندازی میز نماد است. برخی دانشآموزان آسیب دیدهاند و برای مداخله درمانی، همکاری بیندستگاهی ضروری است.» او افزود: یکی از چالشها این است که برخی دستگاهها خواهان دسترسی کامل به اطلاعات سامانه نماد هستند، در حالی که «این موضوع امکانپذیر نیست و حتی مدیر مدرسه نیز دسترسی کامل ندارد و فقط مشاور اطلاعات را میبیند.»
او با اشاره به محرمانه بودن اطلاعات سامانه گفت منشور اخلاقی و «قسمنامه نماد» در حال تدوین است.
کاظمی همچنین تصریح کرد: «آموزشوپرورش نهتنها بهتنهایی از عهده کار برنمیآید، بلکه حتی آسیبهای آن را هم نمیتواند بهتنهایی بر عهده بگیرد. آسیبهای اجتماعی فقط معلول اقدامات آموزشوپرورش نیست، بلکه مجموعهای از عوامل فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی در شکلگیری آن نقش دارند.»
وزیر آموزشوپرورش با اشاره به روند رو به پیشرفت برنامهها گفت: آثار اقدامات فرهنگی و اجتماعی «بلافاصله قابل مشاهده نیست»، اما مسیر کلی را «روشن، امیدوارکننده و برنامهمحور» توصیف کرد. او افزود سال گذشته ۲۱ هزار دانشآموز برای نخستینبار از طریق سامانه نماد به دستگاهها ارجاع داده شدند و مسائل آنان رسیدگی شده یا در حال رسیدگی است.
سهگانه جدید برای نجات دانشآموزان
پس از آن، کاظمی به برنامههای تربیتی اشاره کرد و گفت: «برای ایجاد تعهد و مسئولیتپذیری در دانشآموزان، طرح «هر دانشآموز حداقل یک نقش و هر دانشآموز حداقل یک تشکل» در حال اجراست.» او توضیح داد: «جشنواره مدرسهای نقشینه» برای همین هدف طراحی شده و اکنون ۳ میلیون دانشآموز در مدارس نقش مشخصی بر عهده دارند، هرچند هنوز با نقطه مطلوب فاصله وجود دارد.
وزیر آموزشوپرورش موضوع بازماندگان از تحصیل را «مسئلهای بسیار مهم» دانست و گفت نخستین اقدام، آسیبشناسی گسترده و برگزاری جلسات متعدد بودهاست. او از تدوین لایحهای با همکاری وزارت دادگستری، قوه قضائیه و سایر مراجع خبر داد که هدف آن «اجباری شدن آموزش عمومی» است. کاظمی گفت: «اگر ترک تحصیل جرم تلقی شود، این امر میتواند یکی از مؤثرترین راهکارها برای کاهش بازماندگی از تحصیل باشد.»
کاظمی توضیح داد که شناسایی بازماندگان از تحصیل در دو مرحله انجام میشود: «نخست در آبانماه، با مقایسه آمار سال جاری و سال گذشته و سپس در خردادماه، با ارسال فهرستها به مناطق و مدارس.» او بیان کرد آمار اولیه «خام» است و بازماندگان واقعی را نشان نمیدهد، زیرا برخی دانشآموزان در خارج از کشور، مدارس علوم دینی یا برنامههای مسجد محور تحصیل میکنند و در سامانه ثبت نیستند. او گفت: «در یک استان بیش از ۴۰ هزار طلبه علوم دینی مشغول تحصیلند که عملاً بازمانده محسوب نمیشوند.»
کاظمی افزود: سامانه شهید محمودوند در حال اصلاح است تا آمار دقیقتری ارائه دهد. او همچنین گفت حدود ۱۳ هزار دانشآموز دارای معلولیت یا شرایط خاص آموزشی در سامانه ثبت نشدهاند، زیرا امکان حضور در مدارس معمولی را ندارند.
وزیر آموزشوپرورش همچنین اعلام کرد سال گذشته حدود ۳۰ هزار دانشآموز بازمانده شناسایی و برای بازگشت آنان به مدرسه اقدام شد: «موضوع بازماندگان از تحصیل برای ما بسیار مهم است و تلاش میکنیم هیچ دانشآموزی بدون دسترسی به آموزش رها نشود، زیرا بازماندگی از تحصیل یکی از مهمترین آسیبهای اجتماعی محسوب میشود.»
کاظمی بازگرداندن دانشآموزان به مدرسه را «بزرگترین خدمت در پیشگیری از آسیبهای اجتماعی» دانست و گفت آموزشوپرورش در این مسیر به «حمایت و همکاری جدی» نیاز دارد. او بر ضرورت تشکیل میز نماد در استانها، برگزاری جلسات مستمر با دستگاهها و رسیدگی سریع به ارجاعات دانشآموزان تأکید کرد.
به گزارش «جوان»، فرسودگی ساختار آموزشی، فشارهای اقتصادی، بازماندگی تحصیل و گسترش آسیبهای اجتماعی، هر کدام بهتنهایی چالش بزرگی هستند، اما کنار هم قرار گرفتنشان، معادلهای میسازد که حل آن از توان یک دستگاه یا یک وزارتخانه خارج است. بدون شک صحبتهای مطرح شده در این نشست به روشنی نشان داد که مدرسه، بیش از هر زمان دیگری، به نقطه تلاقی همه بحرانهای اجتماعی تبدیل شده، جایی که هم پیامدهای آسیبها دیده میشود و هم امید به ترمیم و بازسازی، اما این امید تنها زمانی به نتیجه میرسد که نگاهها از انتظار مطلق از آموزشوپرورش، به مسئولیتی مشترک و ملی تغییر کند؛ بنابراین اگر قرار است مدرسه همچنان سنگر تربیت و امنیت روانی نسل آینده باقی بماند، راهی جز همافزایی، شفافیت، سرمایهگذاری و اراده جمعی وجود ندارد، ضرورتی که امروز بیش از هر زمان دیگری باید جدی گرفته شود.
