جوان آنلاین: استانهای شمالی کشور به خاطر موقعیت جغرافیایی و آب و هوایی که دارند از ظرفیت بسیار خوبی در زمینه کشاورزی بهره میبرند. در میان این استانها در حالی مازندران با دارا بودن بالاترین شاخصهای کشاورزی در عرصههای مختلف، حرف اول را در کشور میزند که در سالهای اخیر نتوانسته جایگاه خوبی در بازارها کسب کند و کشاورزی این استان ثبات خود را از دست داده است. کشت سنتی محصولات کشاورزی در اکثر بخشهای مازندران، انتخاب ناصحیح محصول متناسب با منطقه و دسترسی ناقص به تکنولوژیهای روز دنیا از جمله سیستمهای نوین آبیاری باعث شده تا تولید و بهرهوری در سطح پایینی باقی بماند.
یکی از مهمترین روشهای توسعه اشتغال و افزایش درآمد در کشور و بهخصوص در مناطق روستایی، ایجاد و توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی در بخش کشاورزی است و کمبود صنایع تبدیلی در استان مازندران همه ساله سبب ضرر و زیان هنگفت کشاورزان میشود.
با توجه به زیرساخت اقتصاد مازندران که متکی به کشاورزی است و با در نظر گرفتن جمعیت کثیری که در این عرصه فعالیت دارند به نظر میرسد کمتر به ظرفیتها و نارساییهای این بخش و همچنین ضرورت تحول آن در یک نگرش سیستمی توجه شده است.
بیتوجهی به نحوه کشت و برداشت محصولات در مازندران موجب شده تا وضعیت بهرهوری کشاورزی در این منطقه غیرقابل قبول باشد. چراکه علاوه بر راندمان پایین مصرف آب، انتخاب محصولات نامتناسب با شرایط کشاورزی یا به عبارتی الگوی کشت نامناسب، کشاورزی را از مقرون به صرفه بودن درآورده است.
خروج سرمایهها از کشاورزی
استفاده و مصرف آب در صنایع مختلف و به خصوص کشاورزی نامناسب و غیر بهینه است. در مازندران هم این کار متناسب با موجودی آب استان نیست. با توجه به مصرف آب با راندمان بسیار پایین به طور قطع کشاورزی در شرایط موجود به هیچ وجه اقتصادی نمیباشد.
به گفته میراحسان نمازی، کارشناس کشاورزی، در صورت ادامه مشکلات بخش کشاورزی، مازندرانی که هماکنون مایحتاج غذایی بیش از ۲۵ میلیون نفر از ساکنان ایران را تأمین میکند، خود به وارد کنندهای بزرگ تبدیل میشود.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه در حدود ۳۵۰ هزار هکتار از سطح کل مساحت مازندران به کشت انواع محصولات کشاورزی اختصاص داشته و براساس آخرین اطلاعات حاصل از طرح اشتغال و بیکاری بیش از ۳۴ درصد از شاغلان استان در بخش کشاورزی مشغول به کار هستند، به «جوان» میگوید: «اقتصاد مازندران، اقتصادی متکی بر کشاورزی است. هنوز درصد زیادی از جمعیت این استان زرخیز را کشاورزان ساکن در مناطق روستایی تشکیل میدهند که به امر زراعت و تولید فرآوردههای کشاورزی اشتغال دارند و هنوز مازندران در تولید بسیاری از فرآوردههای کشاورزی رتبه اول کشور را داراست با این وجود، کشاورزی مازندران از تولید بسیاری از فرآوردههای اساسی گرفته تا فروش آنها سیری پیچیده و پر نوسان دارد.»
به اعتقاد این کارشناسان، بررسیها نشان میدهد عوامل مختلفی طی سالهای اخیر باعث شده که بخش کشاورزی مازندران رونق خود را از دست داده و سرمایهها غالباً از این بخش خارج شده و به سمت سایر بخشها از جمله بخش خدمات و واسطهگری انتقال یابد.
نمازی میگوید: «هم اکنون مصرف آب در بخش کشاورزی مازندران در حدود ۳۰ درصد است. همین الگوی کشت غیربهینه موجود را میتوان با بهبود روشهای انتقال و مصرف آب با ۳۰ درصد حجم آبی که هم اکنون مورد استفاده قرار میگیرد، تولید کرد، بنابراین علاوه بر راندمان پایین مصرف آب، انتخاب محصولات نامتناسب با شرایط کشاورزی مازندران یا به عبارتی الگوی کشت نامناسب، سبب میشود که کشاورزی در این استان مقرون به صرفه نباشد.»
کشاورزی منتظر حرف نیست
براساس اظهار نظر کارشناسان، نزدیک به نیمی از ضایعات محصولات کشاورزی کشور در فاصله مراحل کاشت تا برداشت از چرخه مصرف خارج میشوند که این مسئله متأثر از کمبود تجهیزات، فرسودگی ماشینآلات کشاورزی و نقصان در مرحله فرآوری و بستهبندی استاندارد رخ میدهد. با این اوصاف، کمبود صنایع تبدیلی به بزرگترین چالش کشاورزان مازندرانی تبدیل شده است چراکه بسیاری از محصولات این استان به صورت خام فروخته و راهی بازار میشوند و در این بین سود واقعی از آن دلالان است.
بر اساس گزارش وزارت جهاد کشاورزی، بیش از ۱۳۰ میلیون تن محصول کشاورزی در کشور تولید میشود که حدود ۳۰ درصد آن یعنی رقمی نزدیک به ۳۶ میلیون تن محصول به ضایعات تبدیل میشود. طبق آخرین آمار سازمان جهانی خواروبار و کشاورزی (FAO) ایران رتبه نخست هدر رفت ضایعات محصولات میوه و ترهبار جهان را به خود اختصاص داده و برآوردها درباره ضایعات بخش کشاورزی نشان میدهد موادغذایی از دست رفته به طور تقریبی میتواند جان بیش از ۱۵ میلیون انسان گرسنه را نجات دهد.
معمولاً مسئولان در زمان سخنرانیهایشان از ظرفیتهای موجود صحبت میکنند، اما هیچکدام نمیگویند که چطور باید از این توانمندیها بهره برد.
در حال حاضر مازندران به شدن نیازمند تأمین نهادهها و ادوات کشاورزی است تا کشاورزی خود را در سطح بالا نگهدارد. استفاده از تکنولوژی برای کاهش هزینه تولید، استقرار پایانه کشاورزی، آموزش و ترویج و اصلاح الگوی کشت از جمله برنامههایی است که باید برای رونق بخش کشاورزی در دستور کار دولت و مجلس قرار گیرد.
اینکه بگوییم در حال حاضر ۴۳ درصد برنج مورد نیاز کشور در مازندران تولید میشود، دردی را دوا نمیکند، چون در همین شرایط هنوز بحث خرید تضمینی برنج از دغدغههای اساسی شالیکاران به شمار میآید که وزارت جهاد کشاورزی باید فکری اساسی در این زمینه بکند و تدبیری مؤثر بیندیشد.
هم اکنون در کشورهای پیشرفته امنیت ملی در گرو امنیت غذا بوده و از این منظر کشاورزی اهمیت ویژه دارد، به همین دلیل توسعه کشاورزی مکمل صنعت شناخته میشود، اما در ایران توسعه صنعتی نسبتی با الگوهای جهانی ندارد و ارتباط آن با کشاورزی مغفول مانده است.
بیشتر کشورهای صاحب نام در کشاورزی در بکارگیری ارقام محصولات، وجه صادرات و صنایع تبدیلی را مدنظر قرار میدهند، خام فروشی در این کشورها معنا ندارد چراکه به این باور رسیدهاند که حلقه نهایی ایجاد ارزش افزوده، تولید و فروش کالای نهایی است.
امروز دیگر کشاورزی ایران منتظر حرف نیست و اگر در عمل کاری برای آن انجام نشود باید روزهای سختی را متصور شد.
