دیدار جمعی از نخبگان کشور با رهبر معظم انقلاب اسلامی حاوی نکات مهم و برجستهای در افق آینده تحولات علمی و فناوری کشور بود. ایشان با اشاره به دورههای رشد علمی کشور در دهههای گذشته راهکار شرایط آینده را «حرکت و خیز جدید علمی» عنوان کردند و افق جدیدی را در مسیر حرکت علمی کشور طرح و مطالبه کردند.
در طول دو دهه گذشته، سیر پیشرفت علمی کشور ما و خصوصا سرعت این حرکت یا به تعبیری نرخ آن بسیار قابلتوجه بودهاست؛ به گونهای که منجر به ارتقای قابلتوجه جایگاه ایران در کشورهای منطقه و حتی در کشورهای جهان شد. در این میان چند چالش اساسی و مهم در این مسیر همواره اذهان دلسوزان دانشگاهی و اندیشمند را به خود مشغول کرده و میکند و پیش بینی برخی از فرهیختگان آنچه رهبر معظم انقلاب اسلامی بدان اشاره کردند، کاملاً تأیید میکند.
چالش اساسی ذکر شده شامل چند نوع نگاه به تولید علم در جامعه دانشگاهی و تحقیقاتی ماست. اگر چه همین نگاه در برخی از کشورهای دنیا هم مبتلابه است، ولی بعضاً چیدمان چرخه علم و فناوری در این کشورها آسیب آن را کم میکند. یکی از این آسیبها ترجمه تولید علم به تولید صرف مقاله بدون هیچگونه جهتگیری مشخص یکپارچه با هدف افزایش انتشارات کورکورانه است که متأسفانه بر اساس آیین نامههای مصوب بخش زیادی از اساتید جوان و محققان الزام دارند که چنین مسیری را خواسته یا ناخواسته طی کنند. از سویی دیگر، برخی محققان اصرار و تأکید دارند که صرفاً باید فعالیت علمی منحصر در فعالیتهای تقاضا محور داخلی باشد و برای چنین نیازمندیای صرف شود. طرفداران این دو دیدگاه متأسفانه در طول دورههای مختلف در آموزش عالی کشور تغییرات نوسانی آیین نامهها را رقم زدهاند، به گونهای که تا جامعه دانشگاهی و محققان میخواستند با یک شیوه خود را تنظیم کنند، شیوه نوینی مصوب میشد.
آنچه در عرصه تولید علم و فناوری در جامعه علمی و فناور کشور ما رخ دادهاست، از طرفی به دلیل کمبودها و سختیها کاملاً مستحق سپاسگزاری است، اما از سویی دیگر به دلایل ذکر شده نتوانستهاست انرژی قابلتوجه و تلاش خستگیناپذیر جامعه دانشگاهی و محققان را به طور صحیح مدیریت کند.
به نظر نگارنده آنچه از آن به عنوان «حرکت و خیز جدید» ذکر میشود، از یک دیدگاه نسخهای است که میتواند از میان آن دو دیدگاه طرح شده و شرایط جدید جهانی رشد علمی کشورهای دنیا مسیر صحیحی را در پیش جامعه تلاشگر علمی و فناوری کشور قرار دهد.
در این مسیر تفکیک دو مسیر پاسخگویی به نیازهای جاری کشور و مسئله محوری و تقاضامحوری و از طرفی حرکت در مرز دانش روز دنیا باید با دیدگاه مهم مأموریت محوری و با دقت و ظرافت خاصی صورت گیرد. برای تحقق این امر مهم، مأموریت بخشی از جامعه علمی کشور باید حرکت در مرز دانش و تولید علم هدفمند باشد، مشروط بر آنکه این مسیر دارای یک نقشه «فناوریهای آینده» بوده و مسیر بلندمدت آن کاملاً تدوین شود.
در اصطلاح به این مسیر «علم برای علم» گفته میشود. علم برای علم مسیر مورد نقدی نیست، اما اینکه تمام سبد توان علمی محققان و اندیشمندان را در این موضوع خلاصه کنیم، رخدادی به تعبیر رهبر انقلاب غیرمنطقی است. در واقع متولیان و سیاستگذاران باید در تدوین قوانین، نقش حمایتی این مأموریت و نیروی انسانی آن را به خوبی تعریف کنند، اما همانگونه که اشاره شد، این مسیر باید نقشه راهی مشخص، یکپارچه و مدون داشته باشد و به شدت از انجام فعالیتهای بدون نگاه راهبردی پرهیز شود.
متأسفانه در حال حاضر تحقیقات نامنظم، غیریکپارچه و بی هدفی در برخی مراکز انجام میشود که صرفاً سود آن را مراکز تحقیقاتی خارجی میبرند، آن هم بدون هیچ هزینه ای. دور متعادل این جریان میتواند رتبه فعلی علمی کشور را تضمین کند.
مأموریت بعدی محققان کشور را در قالب «علم برای خدمت» تعریف میکنند. علم برای خدمت یعنی همان پاسخگویی به مسائل جاری و حل مسئله. مشخصاً باید توان بخشی از جامعه علمی کشور معطوف به این موضوع باشد.
آنچه بعضاً در مسیر «علم برای خدمت» به اشتباه تلقی میشود، این است که از موضوعات مسئله محور و چالشهای تقاضامحور داخلی نمیشود تولید علم در مرز دانش استخراج کرد. این تلقی در برخی موارد ممکن است صحیح باشد، اما در برخی از اوقات شاهد بوده ایم تعریف یک مسئله درست تقاضامحور منجر به زنجیرهای از تولیدات علمی پر استناد شدهاست. نمونه واکسن برکت پروژه مثالزدنی ارزشمندی است که از یک محصول تقاضامحور به یک مقاله در مجله معتبر هم منتهی شدهاست.
بنابراین در یک جمع بندی، تولید علم در عرصه علم برای علم و علم برای خدمت باید متولی و نقشه راه داشتهباشد و قید مأموریتمحوری را در بدنه گسترده اندیشمندان و فرهیختگان صف اول علمی دنبال کند. تعریف پروژههای کلان ملی در هر دو عرصه علم برای علم و علم برای خدمت از طرف نهادهای متولی میتواند راهکار اساسی و مفیدی باشد که در سالهای دور هم از طرف وزارت علوم در قالب شورای علوم، تحقیقات و فناوری البته صرفاً در موضوعات مسئلهمحور دنبال میشد.
* دانشیار دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی
