«جوان» الزامات و وضعیت مالیات‌ستانی هوشمند و عادلانه را بررسی می‌کند

گذر از نقاط فسادخیز مالیات‌ستانی با سامانه مؤدیان

هوشمندسازی فرآیند‌های مالیاتی، حذف ممیز محوری، جلوگیری از تشخیص مالیات به شیوه علیه الرأس، ارتقای شفافیت در زنجیره‌های تولید تا مصرف از جمله اهداف اصلی قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان هستند. اگر این قانون به طور کامل اجرا شود، سازمان امور مالیاتی کشور نه تنها به یک دوره جدید از تحولات، تغییرات و اصلاحات اساسی در روش مالیاتی استانی وارد می‌شود، بلکه مقدمه‌ای برای برتری تحولات مهم در حوزه اقتصادی فراهم می‌کند. تقویت کارکرد‌های درآمدی، توزیعی، تنظیمی و اطلاعاتی مالیات با استفاده از قدرت اطلاعات تراکنش‌های بانکی و ساماندهی دستگاه‌های کارتخوان بانکی و درگاه‌های پرداخت الکترونیکی، ایجاد شفافیت اقتصادی، ایجاد زیرساخت برای تولید داده‌های مهم اقتصادی، ثبت تعاملات عوامل اقتصادی، کاهش فرار مالیاتی، کمک به اجرای مالیات بر ارزش افزوده، مالیات بر درآمد سرمایه، مالیات بر کل درآمد و در نتیجه افزایش درآمد‌های مالیاتی دولت، از مهم‌ترین اهداف قانون مذکور است و بدون شک، دستیابی به این اهداف به اجرای دقیق تمامی مقررات این قانون در مرحله اجرا بستگی دارد.
از جمله ابزار‌های اساسی برای دستیابی به اهداف مذکور در قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان، استفاده از ترمینال‌های فروشگاهی برای صدور فاکتور‌های الکترونیکی و بهره‌برداری از سامانه مؤدیان با قابلیت‌هایی در حوزه جمع‌آوری، ثبت، ذخیره‌سازی و پردازش اطلاعات فاکتور‌های الکترونیکی و تبادل مؤثر اطلاعات مالیاتی بین مؤدیان و سازمان می‌باشد. این سامانه به عنوان مرجع نهایی برای ثبت، صدور و استعلام فاکتور‌های الکترونیکی مؤدیان عمل می‌کند و یکی از اجزای نظام مالیاتی هوشمند تلقی می‌شود. اهداف کلی راه‌اندازی سامانه مؤدیان را می‌توان به حذف ممیز محوری، افزایش شفافیت در زنجیره تولید تا مصرف، کاهش فرار مالیاتی، توزیع بهتر درآمد‌های مالیاتی و افزایش درآمد‌های مالیاتی دولت به عنوان اهداف اصلی قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان نام برد. اجرای کامل این قانون و استفاده از ابزار‌هایی مانند ترمینال‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان می‌تواند به دستیابی به این اهداف کمک کند. سامانه مؤدیان به عنوان یک مرجع نهایی برای ثبت، صدور و استعلام فاکتور‌های الکترونیکی مؤدیان عمل می‌کند و نقش مهمی در تسهیل تبادل اطلاعات مالیاتی بین مؤدیان و سازمان امور مالیاتی دارد.
در حقیقت سامانه مؤدیان مالیاتی و پایانه‌های فروشگاهی با اصل قرارداد شفافیت اقتصادی و ایجاد پایگاه داده‌ای متقن برای اخذ مالیات به کمک اصلاح ساختاری نظام مالیاتی آمده و از این‌رو به سمت هوشمندسازی نظام مالیاتی می‌توانیم حرکت کنیم که این هوشمندسازی تنها در یک بخش کوچک که سال‌جاری اجرایی شد، بخش بزرگی از مشاغل خاص را به سمت تمکین مالیاتی برد و با اجرای کامل سامانه مؤدیان، امکان اخذ مالیات‌های دقیق‌تر و همچنین استقرار پایه‌های مالیاتی جدید نیز عملیاتی خواهد شد زیرا داده‌های اقتصادی متنوعی از خروجی سامانه مؤدیان برای نظام مالیاتی ایجاد شده است.
وجود داده‌های متقن مالی و شفافیت جریان مالی و کالایی هر یک از زنجیره‌های تولید و توزیع کالا خدمات، اولین قدم برای اجرای نظام مالیاتی هوشمند داشتن داده‌های مالی متقن و شفافیت در جریان مالی و کالایی ارزشمندترین ابزار‌ها برای اجرای نظام مالیاتی هوشمند است. به‌طور خاص، تمرکز ما بر مزایای شفافیت جریان مالی و کالایی، ایجاد یک سیستم مالیاتی هوشمند بدون دخالت تعیین‌کننده‌های خودسرانه، کاهش قابل‌ملاحظه‌ای در فساد در برداشت مالیات با حذف فرآیند برداشت مالیات توسط سازمان امور مالیاتی و جایگزینی آن با سیستم مالیاتی هوشمند و کاهش بار مالیاتی بر بخش تولیدی اقتصاد و کاهش اهمال مالیاتی در بخش‌های غیرتولیدی
خواهد بود.
اولین گام برای اجرای سیستم مالیاتی هوشمند، تضمین شفافیت کامل در جریان مالی و کالایی هر زنجیره تولید و توزیع است. این شفافیت را می‌توان از طریق دیجیتالی شدن و استفاده از قرارداد‌های هوشمند و فناوری بلاک چین به دست آورد. این فناوری‌ها می‌توانند تراکنش‌ها و جابه‌جایی کالا‌ها را ردیابی و تأیید کنند و یک رکورد تغییرناپذیر ایجاد کنند که می‌توان در طول ممیزی یا بازرسی به آن اشاره کرد. داشتن یک سیستم شفاف نه تنها امکان ردیابی و مالیات را آسان‌تر می‌کند، بلکه باعث ارتقای پاسخگویی و اعتماد بین مشاغل و سازمان امور مالیاتی می‌شود. کسب و کار‌ها را از درگیر شدن در شیوه‌های تقلبی مانند گزارش نادرست یا گزارش نادرست درآمد و هزینه‌های خود منع می‌کند. علاوه بر این، زمینه بازی برابر را برای همه مشاغل فراهم می‌کند و تضمین می‌کند که همه سهم عادلانه خود را از مالیات پرداخت می‌کنند.
نقش سامانه مؤدیان در تحقق شفافیت جریان مالی و کالایی
سامانه مؤدیان مالیاتی و پایانه‌های فروشگاهی یکی از ابزار‌های کلیدی در تحقق شفافیت جریان کالایی و تقاطع‌گیری با جریان مالی و تراکنشی هر کسب‌وکار است که این ابزار مهم علاوه بر تحقق شفافیت مالیاتی، امکان شکل‌گیری نظام مالیاتی هوشمند را نیز فراهم خواهد کرد. سامانه مؤدیان مالیاتی در کشور‌های مختلف دنیا با نظام مالیاتی مناسب و هدفمند نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. سامانه مؤدیان و پایانه‌های فروشگاهی به نحوی طراحی شده‌اند که فعالیت‌های مالی افراد و کسب‌وکار‌ها را مانند فروش، خرید، و عملیات انبارداری و همچنین درآمد نهایی اکتسابی را محاسبه و ثبت کرده و به سازمان امور مالیاتی اطلاعات لازم را ارائه می‌دهند.
سابقه اجرایی این ابزار مهم مالیات‌ستانی و تکمیل داده‌های کسب‌وکار‌ها در بسیاری از کشور‌ها وجود دارد. هدف یک سیستم مالیاتی هوشمند، خودکارسازی فرآیند جمع‌آوری مالیات بدون دخالت خودسرانه سازمان امور مالیاتی است. این سیستم از فناوری برای محاسبه، جمع‌آوری و پردازش مالیات براساس فعالیت‌های مالی مشاغل استفاده می‌کند. می‌تواند از هوش مصنوعی و الگوریتم‌های یادگیری ماشین برای پیش‌بینی بدهی‌های مالیاتی آتی استفاده کند و به کسب‌وکار‌ها این فرصت را بدهد که تعهدات مالیاتی خود را بهتر برنامه‌ریزی و مدیریت کنند.

کاهش امکان وقوع فساد در جریان مالیات‌ستانی
اجرای کامل سامانه مؤدیان و داده‌های خروجی از این سامانه می‌تواند داده‌های بسیار مناسبی را در اختیار سازمان امور مالیاتی قرار دهد. با انجام این کار، نه تنها کارآیی فرآیند جمع‌آوری مالیات را افزایش می‌دهد، بلکه احتمال فساد و سوگیری را در سیستم کاهش می‌دهد. همچنین با اجرایی‌سازی سامانه مؤدیان، مقدمات اخذ مالیات هوشمند نیز فراهم خواهد شد که در آن با حذف فرآیند جمع‌آوری مالیات به شکل ممیزمحور و جایگزینی آن با سیستم مالیاتی هوشمند، می‌توان امکان وقوع فساد را به میزان قابل توجهی کاهش داد. اتوماسیون جمع‌آوری مالیات، نیاز به تماس مستقیم بین مالیات دهندگان و مأموران مالیاتی را از بین می‌برد و در نتیجه شانس رشوه یا دستکاری در سوابق مالیاتی را از بین می‌برد. علاوه بر این، با ثبت و تأیید هر تراکنش و جابه‌جایی کالا در سامانه مؤدیان، امکان فرار مالیاتی نیز دشوار می‌گردد. هرگونه مغایرت در اطلاعات مالی گزارش شده می‌تواند توسط سیستم علامت گذاری شود و تحقیقات بیشتر را تضمین کند. این منجربه یک فرآیند جمع‌آوری مالیات پاسخگوتر و شفاف‌تر می‌شود.

متعادل‌سازی بار مالیاتی و حذف فشار از دوش بخش مؤلد اقتصاد
در وضعیت پیش از اجرای سامانه مؤدیان، به دلیل نبود سازوکار صحیح شناسایی درآمد‌های افراد و همچنین پنهان‌سازی درآمدها، بخش شفاف و مؤلد اقتصاد بیشترین سود را خواهد برد و افراد با درآمد‌های کلان امکان زدوبند و فساد با ممیز مالیاتی را خواهند داشت و به کتمان مالیاتی می‌پردازند، اما با شفاف شدن کلیه جریان مالی و کالا در طول زنجیره، امکان کتمان مالیاتی یا زدوبند وجود نخواهد داشت و از همین رو سامانه مؤدیان موجب متعادل‌سازی بار مالیاتی و حذف فشار از دوش بخش مؤلد اقتصاد خواهد شد.
با ردیابی دقیق درآمد و هزینه، این سیستم می‌تواند بخش‌ها یا مشاغلی را که مالیات کمتری پرداخت می‌کنند شناسایی کند. این تضمین می‌کند که بخش‌های تولیدی بیش از حد مالیات نگرفته و رشد اقتصادی و پایداری را ارتقا می‌دهد. به طور همزمان، فرار مالیاتی در بخش‌های غیرمؤلد را کاهش می‌دهد و منجر به یک سیستم مالیاتی متعادل‌تر و عادلانه‌تر می‌شود.

بهزادی بخش: اجرای کامل سامانه مؤدیان حرکت به سمت اخذ صحیح و بدون فساد مالیات است
حمید بهزادی‌بخش کارشناس اقتصادی در رابطه با اهمیت اخذ مالیات با شناخت کامل مؤدیان و لزوم توجه به داده‌های متقن مالی می‌گوید: «یکی از رویکرد‌های مهم در زمینه اصلاح ساختار بودجه، تمرکز بر اصلاح ساختاری سازوکار مالیات‌ستانی است که این موضوع نیز به طور ویژه به بحث شفافیت ارتباط دارد. از همین‌رو نیز مالیات‌گیری صحیح علاوه بر مهار تورم، به رشد اقتصادی نیز کمک می‌کند. حال باید گفت که این مالیات چگونه و چه طور به بخش مؤلد ضربه نزند، راهکار اخذ مالیات مبتنی بر داده‌های متقن از فراریان مالیاتی است. از همین رو نیز سامانه مؤدیان اهمیت پیدا می‌کند.»
وی می‌افزاید: «سیستم‌های مؤدیان مالیاتی و پایانه‌های فروشگاهی در کشور‌های دیگر نیز به منظور بهبود جمع‌آوری مالیات و ارتقای شفافیت در فعالیت‌های تجاری مورد استفاده قرار می‌گیرند. این سیستم‌ها به دولت‌ها کمک می‌کنند تا درآمد مالی خود را از طریق مالیات‌ها جمع‌آوری کنند و به نیاز‌های خام فروشی منابع ملی، مانند نفت، وابسته نباشند. علاوه بر این، مزیت دیگری از اجرای مالیات‌گیری دقیق و صحیح این است که اجازه می‌دهد تا کسب‌وکار‌هایی که سود بالایی دارند، به عادلانه‌ترین شکل ممکن مالیات پرداخت کنند. اگر این فعالیت‌ها مشمول مالیات نشوند، افراد به طور گسترده‌تری به سوی انجام آن‌ها روی می‌آورند. به عنوان مثال، در کشور ما، تمایل قوی به واردات و سوداگری وجود دارد. اما با داشتن یک سیستم مالیاتی صحیح و دقیق، می‌توان به طور مؤثری از این نوع رفتار‌های مخرب جلوگیری کرد.»
این کارشناس اقتصادی می‌گوید: «یکی از اصول اساسی مالیات‌گیری صحیح، شناخت مؤدیان و مالیات دهندگان است. این مسئله بسیار حائز اهمیت است و باید یک سیستم مناسب در کشور وجود داشته باشد که به دقت اطلاعات فعالان اقتصادی را جمع‌آوری کند. به عنوان مثال، سیستم مالیاتی در امریکا به لحاظ اطلاعات، از همکاری با نهاد‌های امنیتی مانند FBI بهره می‌برد و این نشان می‌دهد که اهمیت قضایای مالیاتی در این کشور چقدر است. باید به سمتی حرکت کنیم که به دقت اطلاعات مؤدیان را در اختیار داشته باشیم تا بتوانیم سیاست‌های مالیاتی مناسبی را پیاده کنیم. ایجاد یک سامانه مؤدیان، قدم اول در این راستاست.»
بهزادی بخش تأکید می‌کند: «یکی از اصول اساسی مالیات‌گیری صحیح، شناخت مؤدیان و مالیات دهندگان است. این مسئله بسیار حائز اهمیت است و باید یک سیستم مناسب در کشور وجود داشته باشد که به دقت اطلاعات فعالان اقتصادی را جمع‌آوری کند؛ از همین‌رو نیز اجرای کامل سامانه مؤدیان نقطه آغاز مهمی در اصلاحات نظام مالیاتی و حرکت به سمت اخذ صحیح و بدون فساد مالیات است.»
وی می‌افزاید: «پیاده‌سازی یک سیستم مالیاتی هوشمند همچنین می‌تواند به تعادل بار مالیاتی در بخش‌های مختلف اقتصاد کمک کند. در حال حاضر، بخش تولیدی اغلب بار مالیاتی سنگین‌تری را به دوش می‌کشد، در حالی که بخش‌های غیرمؤلد ممکن است از پرداخت مالیات فرار کنند. یک سیستم مالیاتی هوشمند می‌تواند از تجزیه و تحلیل داده‌ها و الگوریتم‌های پیش‌بینی استفاده کند تا اطمینان حاصل شود که همه بخش‌ها به طور منصفانه و متناسب مالیات می‌گیرند. از همین رو نیز اجرای کامل سامانه مؤدیان نقطه آغاز مهمی در اصلاحات نظام مالیاتی و حرکت به سمت اخذ صحیح و بدون فساد مالیات است.»

نجف دولابی: بهبود درآمد‌های مالیاتی و کاهش فرار مالیاتی با اجرای کامل سامانه مؤدیان و هوشمندسازی نظام مالیاتی
حسین نجف دولابی کارشناس اقتصاد مالی در این خصوص می‌گوید: «در دنیای امروزی که به سرعت در حال تحول است، پیاده‌سازی سیستم‌های هوشمند برای حکمرانی کارآمد و توسعه اقتصادی بسیار مهم شده است. یکی از حوزه‌هایی که سیستم‌های هوشمند می‌توانند تأثیر عمیقی داشته باشند، جمع‌آوری مالیات از مشاغل است. از همین‌رو هوشمندسازی و شفافیت مالی در آن نقش کلیدی دارد.»
وی با اشاره به مزایای اجرای کامل سامانه مؤدیان می‌افزاید: «سامانه مؤدیان مالیاتی با تمرکز بر شفافیت جریان مالی و کالا، ایجاد یک سیستم مالیاتی هوشمند بدون دخالت خودسرانه، کاهش فساد در جمع‌آوری مالیات و کاهش بار مالیاتی بر بخش تولیدی و در عین حال جلوگیری از فرار مالیاتی در بخش‌های غیرمؤلد به کمک دولت خواهد آمد تا علاوه بر درآمدزایی با کیفیت بهتر و امکان باز توزیع مناسب، به سمت اصلاحات مهم اقتصادی نظیر کاهش کسری بودجه نیز برود که از مسیر کاهش فرار مالیاتی با تکیه بر داده‌های اقتصادی خروجی سامانه مؤدیان به این مهم خواهد رسید.»
وی می‌گوید: «یکی از مزیت‌های کلیدی پیاده‌سازی و اجرای کامل سامانه مؤدیان نیز ایجاد یک سیستم هوشمند برای اخذ مالیات است که به کمک افزایش شفافیت در سراسر زنجیره تولید و توزیع امکان پیاده‌سازی خواهد داشت. این شفافیت نظارت و ردیابی بهتر فعالیت‌های اقتصادی را امکانپذیر می‌کند و تضمین می‌کند که کسب و کار‌ها درآمد‌های خود را به طور دقیق گزارش می‌دهند و از مقررات مالیاتی پیروی می‌کنند. همچنین به شناسایی مغایرت‌ها، مانند گزارش کم یا طبقه‌بندی نادرست کالا‌ها کمک می‌کند که می‌تواند منجربه زیان‌های مالیاتی قابل توجهی شود. با افزایش شفافیت، مقامات مالیاتی می‌توانند انطباق مالیاتی را به طور مؤثرتری اعمال کنند، شکاف مالیاتی را کاهش داده و زمینه بازی برابر را برای مشاغل تضمین کنند.»
این کارشناس اقتصادی با اشاره به توزیع عادلانه بار مالیاتی با اجرای سامانه مؤدیان تأکید می‌کند: «یک سیستم مالیاتی هوشمند که به خوبی طراحی شده باشد، این پتانسیل را دارد که بار مالیاتی را بر بخش تولیدی اقتصاد کاهش دهد و در عین حال فرار مالیاتی را در بخش‌های غیرمؤلد مهار کند. علاوه بر این، شفافیت و اتوماسیون پیشرفته ارائه شده توسط سامانه مؤدیان مالیاتی به کاهش فرار مالیاتی کمک می‌کند. نظارت بر داده‌ها و تحلیل‌های پیشرفته به مقامات مالیاتی امکان می‌دهد الگو‌ها یا ناهنجاری‌های مشکوک را در تراکنش‌های مالی شناسایی کنند و امکان مداخلات پیشگیرانه را فراهم کنند. با شناسایی و جلوگیری از فرار مالیاتی، یک سیستم مالیاتی هوشمند توزیع عادلانه‌تر بار مالیاتی و همچنین در دسترس بودن منابع کافی برای کالا‌ها و خدمات عمومی را تضمین می‌کند. پیاده‌سازی و استفاده کامل از سامانه مؤدیان برای تکمیل اطلاعات مالی و جمع‌آوری مالیات جهت شکل‌گیری یک نظام مالیاتی عادلانه و کارآمد ضروری است.»
جمع بندی
در نتیجه، پیاده‌سازی یک سیستم هوشمند با استقرار کامل سامانه مؤدیان مالیاتی و دستیابی به اطلاعات مالی و جریان کالایی هر یک از زنجیره‌های تولید می‌تواند انقلابی در جمع‌آوری مالیات ایجاد کند. شفافیت را ترویج می‌کند، فساد را کاهش می‌دهد و توزیع عادلانه بار مالیاتی را تضمین می‌کند. سامانه مؤدیان مالیاتی براساس اصول شفافیت، کارایی و انصاف ساخته شده است که راه حلی مؤثر برای بسیاری از چالش‌های پیش‌روی سیستم‌های مالیاتی سنتی ارائه می‌دهد.