با حرکت به سمت دریافت مالیات مبتنی بر سطح درآمدهای افراد و استقرار نظام مالیاتی هوشمند، در بخش تعداد مؤدیان مالیاتی که به سمت اعطای هوشمند و سیستمی مالیاتی از طریق دادههای خروجی سامانههای اطلاعاتی رفتند، بیش از ۳۳ درصد رشد به چشم میخورد و به عدد بیسابقه ۴میلیون مؤدی مالیاتی رسیده است. همچنین در بخش درآمدی نیز درآمد حاصل از مالیات بر عملکرد بخش مشاغل در سال جدید نسبت به سال گذشته ۷۶/۲ برابر شده است. این اتفاقات پیرو تکمیل سامانههای اطلاعاتی و هوشمندسازی نظام مالیاتی رقم خورده است.
«مالیات» یک عنصر ضروری است که از توسعه و رشد هر کشور حمایت میکند؛ بودجه لازم را برای دولت فراهم میکند تا وظایف خود را از جمله تأمین کالاها و خدمات عمومی، توسعه زیرساختها و برنامههای رفاه اجتماعی انجام دهد، با این حال فرار مالیاتی یک چالش بزرگ است که بر ظرفیت تولید درآمد بسیاری از کشورها تأثیر میگذارد. در این یادداشت به این خواهیم پرداخت که چگونه تمرکز بر بخشهایی که دارای فرار مالیاتی بالا هستند، مانند بخش تجاری و مشاغل خاص و ایجاد یک سیستم مالیاتی هوشمند با سیستمهای اطلاعاتی قوی میتواند به اصلاح درآمدهای مالیاتی کمک کند.
چالش فرار مالیاتی و نقش مشاغل خاص با درآمدهای کلان
فرار مالیاتی مشکلی است که بسیاری از کشورها را تحت تأثیر قرار داده و زمانی رخ میدهد که افراد یا مشاغل به طور غیرقانونی از پرداخت مالیات خود اجتناب کنند که این امر میتواند اشکال مختلفی داشته باشد. مانند گزارش کمدرآمد، اغراق در هزینهها، عدم اعلام داراییها و انتقال درآمد به بهشتهای مالیاتی. فرار مالیاتی یک چالش مهم برای دولتهاست، زیرا پایه درآمد آنها را کاهش و بار مالیاتی را بر مالیاتدهندگان متعهد افزایش میدهد و عادلانه بودن سیستم مالیاتی را تضعیف میکند.
بخش کسب و کار و مشاغل نیز یکی از مشارکتکنندگان اصلی اقتصاد است که حدود ۲۰ درصد از تولید ناخالص داخلی را تشکیل میدهد، با این حال یکی از بخشهایی که فرار مالیاتی بالایی دارد، همین بخش مشاغل است. بسیاری از کسبوکارها با درآمدهای کلان تحت عنوان مشاغل خاص، به دلیل نبود دادههای اطلاعاتی کامل و عدم استقرار نظام مالیاتی هوشمند، درآمد خود را کمتر گزارش و با مخفیکردن معاملات نقدی و درآمدهای کلان خود از پرداخت مالیات فرار میکنند. این رویه نه تنها دولت را از درآمد بسیار مورد نیاز محروم میکند، بلکه رقابتپذیری کسبوکارهایی را که به سهم خود از مالیات پرداخت میکنند.
تضعیف میکند.
نظام مالیاتی هوشمند راهکار جلوگیری از فرار مالیاتی
استقرار نظام مالیاتی هوشمند برای کاهش فرار مالیاتی یک ضرورت است و مزیتهای متعددی برای کشور دارد.
نخست، میتواند انطباق مالیاتی را با تسهیل پرداخت مالیات برای مالیاتدهندگان بهبود بخشد. سیستمهای مالیاتی هوشمند میتوانند بسترهای آنلاینی را برای مالیاتدهندگان فراهم تا اظهارنامه مالیاتی خود را ثبت کنند و پرداختها را انجام دهند. این رویکرد باعث کاهش بار اداری مالیاتدهندگان و تشویق به رعایت آنها میشود.
دوم اینکه یک سیستم مالیاتی هوشمند میتواند هزینههای اداری را کاهش دهد. با خودکارسازی فرآیندهای مالیاتی، دولتها میتوانند نیاز به مداخلات دستی را کاهش دهند که میتواند زمانبر و پرهزینه باشد. این رویکرد همچنین میتواند دقت ارزیابی مالیات را بهبود بخشد و خطاها را کاهش دهد.
سوم، یک سیستم مالیاتی هوشمند میتواند جمعآوری مالیات را با شناسایی فراریان مالیاتی و اطمینان از پرداخت سهم عادلانه مالیات خود افزایش دهد. سیستمهای اطلاعاتی میتوانند به ردیابی تراکنشها و شناسایی مغایرتها کمک کنند که میتواند برای نشان دادن فرار مالیاتی بالقوه مورد استفاده قرار گیرد. با استفاده از تجزیه و تحلیل دادهها و هوش مصنوعی، مقامات مالیاتی همچنین میتوانند الگوهای فرار مالیاتی را شناسایی و مداخلات هدفمندی برای رفع آنها ایجاد کنند.
رویکرد دولت در کاهش فرار مالیاتی مشاغل خاص
برخی از مشاغل خاص مانند پزشکان، زرگرها و رستورانداران نیز به فرار مالیاتی معروف هستند. این افراد حرفهای درآمد بالایی دارند، اما اغلب درآمدهای خود را کمتر گزارش میکنند یا آنها را در معاملات نقدی پنهان میکنند تا از پرداخت مالیات متناسب و واقعی خود اجتناب کنند. این عمل نه تنها پایه درآمدی دولت را کاهش میدهد، بلکه یکپارچگی سیستم مالیاتی را نیز تضعیف میکند.
برای مقابله با چالش فرار مالیاتی، دولتها میتوانند یک سیستم مالیاتی هوشمند با سیستمهای اطلاعاتی کامل ایجاد کنند. از همین رو دولت سیزدهم دو تصمیم بزرگ در سال قبل گرفت؛ تصمیم اول، در زمینه استقرار یک نظام جامعدادهای در زمینه تراکنشهای مالی در تیر ۱۴۰۱ گرفته شد که به وسیله آن، اولاً تمامی دستگاههای پوز ساماندهی شدند و هر دستگاه به عنوان یک پایانه فروش در نظر گرفته شد که باید به یک مؤدی مالیاتی متصل شود. از همین رو در سال گذشته مؤدیان جدیدی به نظام مالیاتی معرفی شدند و بدین ترتیب در بخش تراکنشهای مالی یک سروسامان جدی داده شد که البته باید با تفکیک حساب تجاری از غیرتجاری تکمیل شود. همچنین سامانه مؤدیان و پایانههای فروشگاهی که از سال ۱۳۹۸ لازمالاجرا شده بود، ولی دولت قبل آن را اجرایی نکرد، بالاخره در سال ۱۴۰۱ راهاندازی شد و قدمهای بزرگی در بخش شفافیت جریان کالایی مشاغل ایجاد شد. از همین رو این دو تصمیم بزرگ دولت در سال گذشته یک سامانه جامع دادهای و اطلاعاتی از مشاغل را در اختیار سازمان امور مالیاتی قرار داد تا بتواند با استقرار نظام مالیاتی هوشمند، به سمت اخذ مالیات واقعی مشاغل خاص و همچنین کاهش فرار مالیاتی این بخش برود.
موفقیت استقرار نظام مالیاتی هوشمند در سال ۱۴۰۲ با ۲ تصمیم راهبردی
سال گذشته با تصمیم مهم دولت در زمینه تکمیل سامانههای اطلاعاتی با ساماندهی به دستگاههای پوز حقیقی و راهاندازی سامانه مؤدیان نسبت به اخذ مالیات هوشمند در سال ۱۴۰۲ اقدام کرده است که این رویکرد مهم هوشمندسازی نظام مالیاتی بسیار خوب جواب داده است.
در بخش تعداد مؤدیان مالیاتی که به سمت اعطای هوشمند و سیستمی مالیاتی از طریق دادههای خروجی سامانههای اطلاعاتی رفتند، بیش از
۳۳ درصد رشد داشتیم و به عدد بیسابقه ۴ میلیون مؤدی مالیاتی رسیدهایم. همچنین در بخش درآمدی نیز درآمد حاصل از مالیات بر عملکرد بخش مشاغل در سال جدید نسبت به سال گذشته ۷۶/۲ برابر شده که بسیار بیسابقه بوده و همه این اتفاقات به لطف تکمیل سامانههای اطلاعاتی و هوشمندسازی نظام مالیاتی
بوده است.
کاهش فرار مالیاتی مشاغل خاص و رشد درآمدهای مالیاتی و تعداد مؤدیان مالیاتی با استقرار نظام مالیاتی هوشمند
در ادامه پیرامون اهمیت استقرار نظام مالیاتی و رکوردشکنی در افزایش درآمدهای مالیاتی بخش مشاغل با تکیه بر کاهش فرار مالیاتی مشاغل خاص با دو تن از نمایندگان مجلس به گفتگو پرداختیم.
استقرار نظام مالیاتی هوشمند نتیجهبخش و کارآمد است
«سلمان اسحاقی» نماینده مجلس شورای اسلامی در گفتگو با «جوان» با اشاره به معایب نظام مالیاتی ممیزمحور سابق کشور اعم از بی عدالتی در اخذ مالیات و فسادزا بودن آن میگوید: «اگر نظام مالیاتی در کشور ما اصلاح شود و به سمت هوشمندشدن آن حرکت کنیم، قطعاً به کاهش کسری بودجه و افزایش درآمدهای پایدار دولتی منجر خواهد شد و به کشور در زمینه کنترل و مهار تورم نیز کمک خواهد کرد. باید در جهت هوشمندشدن نظام مالیاتی حرکت کنیم و مجلس نیز با قانون سامانه مؤدیان و پایانههای فروشگاهی خواستار هوشمندشدن نظام مالیاتی است.»
عضو کمیسیون «بهداشت و درمان» مجلس شورای اسلامی میافزاید: «اگر در کشور ما فرار مالیاتی و اجتناب افراد از پرداخت مالیات وجود دارد، به دلیل نبود دادههای مناسب است و با استقرار نظام مالیاتی هوشمند و حرکت به سمت هوشمندسازی فرآیند اخذ مالیات در کنار تکمیل دادههای اقتصادی موردنیاز جهت اخذ هوشمند مالیات، به سمت اصلاح نظام مالیاتی خواهیم رفت و این موضوع به خوبی میتواند به ما در تحقق یک اقتصاد با درآمدهای پایدار کمک کند. امسال مجموعه دولت و به خصوص سازمان امور مالیاتی با جدیت بیشتری در مسیر اصلاح آن حرکت کردند و مؤدیان مالیاتی نیز با مشاهده فرآیند اخذ مالیات هوشمند، به سمت پرداخت مالیات از این مسیر رفتند.»
نماینده مردم قائنات و زیرکوه در مجلس خاطرنشان میکند: «منطق اصلی استوار بر هوشمندسازی نظام مالیاتی نیز روی دانه درشتهاست. هدف اصلی و اساسی از استقرار نظام مالیاتی در جهت اخذ مالیات از دلالان و مشاغل خاص با درآمدهای کلان و همچنین سرمایهداران بزرگ است. قطعاً جلوگیری از فرار مالیاتی برخی مشاغل خاص و پردرآمد هم از واجبات است که باید مورد تأیید مسئولان امر قرار گیرد. اگر میخواهیم در چنین شرایط اقتصادی از کسب و کارهای خرد و کوچک حمایت کنیم و جلوی ورشکستگی این افراد را بگیریم، باید به سمت دانهدرشتها و مشاغل پردرآمدی برویم که به سهولت از پرداخت مالیات فرار میکنند علت آن هم ضعف سیستم مالیاتی در شناسایی میزان درآمد افراد است. در این زمینه اقدامات مثبتی صورت گرفته است و ساز و کار سازمان امور مالیاتی در جهت جلوگیری از فرار مالیاتی تغییر کرده است و قطعاً استقرار نظام مالیاتی هوشمند نتیجهبخش
و کارآمد است.»
کاهش فرار مالیاتی مشاغل خاص و افزایش درآمدهای مالیاتی
حجتالاسلام والمسلمین سیدمحمدرضا میرتاجالدینی عضو کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس شورای اسلامی نیز در گفتگو با خبرنگار اقتصادی روزنامه «جوان» با اشاره به مشکلات موجود سر راه نظام مالیاتی سنتی و ممیزمحور میگوید: «یکی از اقدامات مهم در جهت اصلاح نظام مالیاتی، حرکت به سمت هوشمندسازی نظام مالیاتی است. متأسفانه نظام مالیاتی سنتی، علاوه بر اینکه مشکلات فراوانی برای کشور ایجاد میکند، بلکه درآمدهای دولت را کاهش و فرار مالیاتی را گسترش میدهد، زیرا امکان زد و بند یا وقوع فساد در آن بالاست.»
وی میافزاید: «با حرکت به سمت نظام مالیاتی هوشمند و اخذ سیستمی مالیات مبتنی بر دادههای خروجی سامانه مؤدیان و حساب پوز و بانکی مشاغل، میتوانیم به شفافیت مالی خوبی در مورد فعالان اقتصادی برسیم و در زمینه درآمد سالانه آنها نیز بتوانیم تخمین مناسب و درستی بزنیم. باید به طور حتم به سمت مالیاتستانی هوشمند برویم و از روش سنتی اخذ مالیات که ممیزمحور نیز است، فاصله بگیریم. نظام مالیاتی ممیزمحور سابق به نحوی بود که ممیزان مالیاتی به طور کامل امکان خطا و اخذ سلیقهای مالیات را داشتند و دخالت افراد و نبود اطلاعات شفاف و سیستمی از دیگر معایت این نظام مالیاتی سنتی است.»
عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس شورای اسلامی ادامه میدهد: «از سال گذشته تلاشهای خوبی در زمینه استقرار نظام مالیاتی هوشمند در دولت آقای رئیسی شده است. بحث مقابله با فساد مهمترین رکن دولت بوده و از همین رو به سمت هوشمندسازی نظام مالیاتی رفتند. شیوه مالیاتستانی سنتی در عموم کشورهای دنیا منسوخ شده و بلایا و مشکلات زیادی نیز داشته است و قطع به یقین با دخالت انسانی ما شاهد وقوع فسادهای مالی و همچنین ناعدالتی در اخذ مالیات خواهیم بود که همین امر باعث شده است دولت به سمت هوشمندسازی نظام مالیاتی برود و تاکنون نیز موفق بوده است.»
وی تصریح میکند: «یکی دیگر از موضوعاتی که همواره سبب ایجاد حس ناعدالتی در بین جامعه و بخشهای مختلف کشور میشود، پرداخت بهنگام و کامل مالیات از سوی کارگران و کارمندان بوده است، ولی افراد و مشاغل خاص با درآمدهای کلان از پرداخت مالیات طفره میرفتند.»
حجتالاسلام میرتاجالدینی در پایان با اشاره به اقدامات مهم دولت در زمینه رفع ناعدالتی در نظام مالیاتی خاطرنشان میکند: «هوشمندسازی نظام مالیاتی آغاز شده است و برای از بین رفتن فساد از فرآیند اخذ مالیات و همچنین رفع ناعدالتی در نظام مالیاتی در سال ۱۴۰۲ با رویکرد تمرکز بر کاهش فرار مالیاتی مشاغل خاص و همچنین افزایش درآمدهای پایدار مالیاتی، اصلاح نظام مالیاتی به وقوع پیوسته و امسال نیز با موفقیت این کار انجام شده است. مبنای اصلی ما اخذ مالیات مبتنی بر درآمد هر فرد است که معنای واقعی عدالت در نظام مالیاتی است.»
جمعبندی
بهنظر میرسد دولت برای تحقق عدالت مالیاتی مصمم است و تاکنون در این زمینه گامهای راهبردی برداشته شده است. استقرار کامل نظام مالیات ستانی هوشمند، به منزله خداحافظی با ممیزی است و بالطبع یکی از نتایج چنین رهیافتی، ایجاد شفافیت و کاهش فساد، کمک به تحقق عدالت مالیاتی است.
