۱) تبرج و خودنمایی، هم خوب است هم بد!
بتول گلزاری در گفتگو با «جوان» به موضوع آراستگی و زینت میپردازد و در پاسخ به سؤالی درباره تفاوت آراستگی با تبرج و خودنمایی میگوید: قرآن کریم در سوره احزاب آیه ۳۳ میفرماید «وَلَا تَبَرَجْنَ تَبَرُجَ الْجَاهِلِیَةِ الْأُولَى» به این معنی که «مانند دوره جاهلیت پیشین با آرایش و خودآرایی بیرون نیایید.» همچنین در سوره نور آیه ۶۰ میفرمایند زنان در برابر نامحرمان با زینتها و آرایش خودنمایی نکنند.
تبرج به معنای خودنمایی است و از روایات موجود درباره تبرج نتیجه گرفته میشود که دین اسلام اگرچه از تبرج و خودنمایی زن در برابر نامحرم نهی کرده، اما در مقابل به او دستور داده است در صورتی که در دیدگان نامحرم نباشد، به ویژه در کنار همسر حتماً تبرج و خودنمایی داشته باشد.
پیامبر اکرم (ص) در بیان ویژگی بهترین زنان میفرماید: بهترین زنان کسانی هستند که برای شوهرشان خودآرایی و تبرج کنند. در قرآن کریم تبرج مقابل نامحرم ممنوع، اما در برابر شوهر سفارش شده است. خانمها به دلیل عواطف و احساسات قویتری که نسبت به مردان دارند، به همان نسبت به لحاظ روانی نفوذپذیرتر از مردان هستند و از عوامل بیرونی نسبت به مردان بیشتر متأثر میشوند که این تأثیر و نفوذپذیری وقتی از طرف یک منبع (همسر) باشد، باعث حفظ وحدت و یگانگی روانی و روحی خانمها خواهد شد.
زمانی که زنان بدون حجاب در اجتماع و در میان مردان ظاهر میشوند به آسانی تحت تأثیر موضوعات عاطفی قرار میگیرند و وحدت روانی آنها از بین میرود و دچار اضطراب، آشفتگی و استرس میشوند. همانطور که بیتوجهی به غریزه خودنمایی و تبرج- در جای درست و حلالش- برای زنان زیانبخش است، خودنمایی و تبرج بیش از اندازه و خارج از چارچوب حجاب نیز زیانبخش خواهد بود و سلامت روانی زنان را به مخاطره میاندازد، یعنی اگر زن در توجه به زیبایی و خودآرایی افراط کند، کمکم به حدی میرسد که بیمارگونه به تجملآرایی میپردازد، هرگز احساس رضایت و سیری نمیکند و کمکم از زوال قدرت خود در جلب نظر دیگران اذیت میشود و از روزگار پیری دچار هراس میشود. شاید یکی از دلایلی که خانمها به جراحیهای زیبایی روی میآورند و تمایلی به پیری ندارند نیز میل به خودنمایی و تبرج باشد که تلاش میکنند خود را همواره جوان نگه دارند.
۲) انسانهای بالغ به لحاظ فکری به خودنمایی فکر نمیکنند
زنان و مردانی که به تکامل و بلوغ روانی رسیدهاند، انسانهای سازنده، دانشمند، ایثارگر و خدمتگزاری هستند که از هر گونه سبکسری دور هستند، زندگی سادهای دارند و شخصیت بالغ آنها اسیر جلب نظر دیگران نمیشود، همچنین لباس مبتذل و جلف نمیپوشند، کمتر از دیگران آرایش میکنند و عموماً در زندگی خانوادگی نیز موفق هستند. در این زمینه حتی بانوان سیاستمدار غربی هم عمدتاً از لباسهای ساده، آستیندار و پوشیده استفاده میکنند و برای حضور در فضای سیاسی با پوشش کاملاً ساده ظاهر میشوند.
۳) زنان میخواهند مورد توجه واقع شوند اما...
قرآن در آیات سوره احزاب و نور خانمها را از تبرج و خودنمایی و به نمایش گذاشتن جاذبه جنسی خود مقابل نامحرم نهی کرده، اما از تبرج آقایان سخن نگفته است، لذا از این آیه برداشت میشود که تبرج و خودنمایی ویژگی مختص زنان است که در مردها وجود ندارد، به همین دلیل پوشش و حجاب بر زنان واجب شده است. شهید مطهری در کتاب مسئله حجاب به خوبی به این موضوع پرداخته است. علت دستور حجاب به خانمها در اسلام میل به خودنمایی و خودآرایی در خانمهاست و برخی دانشمندان هم مطالب جالبی دارند، چنانچه جینا لمبروزو، روانشناس معروف ایتالیایی میگوید: در زن علاقه به دلبر بودن و دلباختن، موردپسند بودن و مایه خرسند شدن بسیار شدید است، همین طور که میل به جلب دیگران بزرگترین و مهمترین محرک زندگانی زنان است. بیتردید یکی از نیازهای مهم هر انسانی احترام و محبوب دیگران واقعشدن است، چنانچه زنان نیاز دارند مورد توجه و محبت دیگران به ویژه نزدیکانی مثل پدر و مادر و همسر و فرزندانشان قرار بگیرند.
منظور از تبرج و خودنمایی، جلوهگری و تلاش برای تصاحب قلب دیگری است. کلمه تبرج در قرآن ریشه در برج دارد، یعنی ظاهر و آشکار شدن که به معنی ظاهر شدن در برابر مردان است. همانطور که برج و قلعه برای همه آشکار است، در نتیجه کسی که تبرج میکند، یعنی خود را در حضور دیگران آشکار و ظاهر میکند و جذابیتش را به نمایش میگذارد.
تبرج از سوی مردان هم وجود دارد. در مورد پوشش آقایان نیز استفاده از هر پوششی جایز نیست و باید پوشش متناسبی داشته باشند تا سلامت روانی و فضای عمومی را دچار اختلال نکنند.
۴) حجاب برای سالم ماندن فضای جامعه در همه ادیان و ادوار است
آیه ۶۰ سوره نور میفرماید: «وَأَنْ یَسْتَعْفِفْنَ خَیْرٌ لَهُنَ» به این معنی که عفت و تقواگزینی (و بر نگرفتن جامه) بر آنان (در دین و دنیا) بهتر است. آیه ۵۳ سوره احزاب نیز میفرماید: «ذَلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَقُلُوبِهِنَ»؛ حفظ حریم زن و مرد برای پاکی دلهای شما و آنها بهتر است و در سوره نور آیه ۳۰ نیز بیان میکند: «قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِکَ أَزْکَى لَهُمْ إِنَ اللَهَ خَبِیرٌ بِمَا یَصْنَعُونَ»؛ مردان مؤمن را بگو تا چشمها (از نگاه ناروا) بپوشند و فروج و اندامشان را (از کار زشت با زنان) محفوظ دارند که این بر پاکیزگی (جسم و جان) آنان اصلح است و البته خدا به هر چه کنید، کاملاً آگاه است. قرآن با تعابیر مختلف مقدمه برای عفیف ماندن را بیان و راه رسیدن برای سلامتی قلبی و دوری از آلودگی اخلاقی را به منظور حفظ تعادل فکری و روانی جامعه روشن کرده است، لذا حجاب برای سالم ماندن فضای جامعه است و اگر هدف سالم ماندن فضای جامعه باشد، اختصاص آن صرفاً به زمان مشخص و دورههای قبل بیمعنی است چراکه ضرورتهای آن امروز نیز ما را ملزم به رعایت حجاب میکند. درباره حد آراستگی و پوشش باید گفت موهای سر کاملاً باید پوشیده باشد و بر نپوشیدن لباسهای چسبان به دلیل دوری از هرگونه تحریک چشمی تأکید شده، همانگونه که پوشش ضخیم در روانشناسی آقایان اثبات شده است چراکه آقایان اولین تحریک را از چشم دارند.
اصل حجاب و پوشش از ضروریات دین اسلام است که هیچ یک از دانشمندان در آن اختلاف ندارند و حتی در مقدار پوشش میان علمای اسلام، شیعی و سنی اختلاف چندانی وجود ندارد.
تقریباً همه ادیان نیز بر این عقیده هستند که زن باید در حضور نامحرم تمام بدن خود را به جز صورت و دستها بپوشاند، چنانچه در انجیل نیز بر رعایت حجاب خانمها تأکید شده است.
در نامه اول پولس رسول بندهای ۹ و ۱۰ اینچنین میگوید که «خواهانم زنان پوشش شایسته بر تن کنند و خویشتن را بر نجابت و متانت بیارایند، نه به گیسوان بافته و طلا و مروارید یا جامههای فاخر بلکه به زیور اخلاق نیکو آراسته شوند، چنانچه شایسته زنانی است که مدعی خداپرستی هستند.»
در دین یهود هم قوانین و مقررات سختی برای پوشش خانمها وجود دارد، چنانچه در قوانین دین یهود برای یک دختر، پدر و برادر قبل از ازدواج از محارم محسوب میشوند، اما بعد از ازدواج در مقابل پدر و برادر هم باید پوشش داشته باشد و صرفاً همسر او محرم محسوب میشود.
خداوند در قرآن در سوره احزاب آیه ۵۹ میفرماید: «یَا أَیُهَا النَبِیُ قُلْ لِأَزْوَاجِکَ وَبَنَاتِکَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَ مِنْ جَلَابِیبِهِنَ ذَلِکَ أَدْنَى أَنْ یُعْرَفْنَ فَلَا یُؤْذَیْنَ وَکَانَ اللَهُ غَفُورًا رَحِیمًا»؛ای پیغمبر (گرامی) به زنان و دختران خود و زنان مؤمنان بگو که خویشتن را به چادر فرو پوشند که این کار برای اینکه آنها (به عفت و حریت) شناخته شوند تا از تعرض و جسارت (هوسرانان) آزار نکشند، بسیار نزدیکتر است و خدا (در حق خلق) بسیار آمرزنده و مهربان است.
در ادیان توحیدی که اشاره به پوشش و مستوری شده یکی از مؤثرترین روشها برای رشد شخصیت زن و آزادی از قید وابستگی یا جلب توجه و خودنمایی، مستوری است.
در خصوص شأن نزول آیه حجاب روایتی از امام باقر (ع) آمده است که میفرماید: جوانی از انصار در مسیر خود با خانمی روبهرو میشود که روسری خود را از پشت گوشهای خود رها کرده و سینه و گردن او نمایان شده است، چهره خانم نظر جوان را به خود جلب میکند و چشم خود را به او میدوزد، اما زمانی که زن میگذرد، جوان همچنان با چشمها او را بدرقه میکرده و در حالی که جوان راه خود را ادامه میداده سر او به پشت بوده و نظاره میکرده که در نهایت وارد کوچه تنگ میشود، اما ناگهان صورت او به دیواره و تیزی برخورد میکند و صورتش شکافته و خون جاری میشود. با همان شرایطی که داشته نزد پیامبر اکرم (ص) میآید و داستان را تعریف میکند که این آیه نازل میشود «قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِکَ أَزْکَى لَهُمْ إِنَ اللَهَ خَبِیرٌ بِمَا یَصْنَعُونَ/ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ یغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِن وَ یحْفَظْنَ فُرُوجَهُن وَ لا یبْدِینَ زِینَتَهُن إِلا ما ظَهَرَ مِنْها وَ لْیضْرِبْنَ بِخُمُرِهِن عَلى جُیوبِهِن وَ لا یبْدِینَ زِینَتَهُن».
خداوند اول به مردان میگوید: «چشمهاى خود را (از نگاه به نامحرمان) فرو گیرند و عفاف خود را حفظ کنند، این براى آنان پاکیزهتر است، خداوند از آنچه انجام مىدهند آگاه است!» و بعد به زنان باایمان میگوید: «چشمهاى خود را (از نگاه هوس آلود) فرو گیرند و دامان خویش را حفظ کنند و زینت خود را- جز آن مقدار که نمایان است- آشکار نکنند و (اطراف) روسرىهاى خود را بر سینه خود افکنند (تا گردن و سینه با آن پوشانده شود) و زینت خود را آشکار نسازند، مگر براى شوهرانشان یا پدرانشان یا پدر شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران همسرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان همکیششان یا بردگانشان (کنیزانشان) یا افراد سفیه که تمایلى به زن ندارند یا کودکانى که از امور جنسى مربوط به زنان آگاه نیستند.»
غض بصر یعنی کاهش دادن و شکستن نگاه که در آیات دیگر هم به کار رفته است، مثل آیه ۱۹ سوره لقمان که خداوند میفرماید: وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ؛ سخن آرام گو (نه با فریاد بلند) که معنای غلط غض بصر را اشتباه چشم فرو بستن گفتهاند، در حالی که اگر چشمان خود را ببندیم، چاه و راه را نمیبینم، لذا یعنی خیرهخیره نگاه نکنیم و تماشا نداشته باشیم.
در روایات محل حیا چشم است که باید روی آن تمرین کرد و وقتی که چشم پایین میافتد و خیره نگاه نمیکند، زمان بروز حیاست.
