بیتوجهی سینمای دفاعمقدس به ادبیات
ادبیات دفاعمقدس به خصوص در بخش زندگینامه و روایت زندگی شهدا، منبع غنی را تشکیل میدهد که میتواند از سوی سینماگران به عنوان دستمایه نگارش فیلمنامه استفاده شود، با این حال اغلب فیلمسازان ایرانی ترجیح میدهند فیلمنامههای غیر اقتباسی را برای کار انتخاب کنند و این موضوع شامل حال آثار سینمای دفاع مقدس نیز میشود.
در سینمای جهان، موفقیت یک اثر ادبی، آن را مورد توجه فیلمسازان قرار میدهد و رونق سینمای اقتباسی باعث میشود که علاقهمندان به کتاب به تماشای آثار اقتباس شده از کتابهای مشهور بپردازند. به همین دلیل، در جوایز سینمایی، فیلمنامههای اقتباسی جایگاه خاصی دارند و فیلمهای اقتباسی هم از فروش نسبتاً خوبی برخوردار میشوند.
نقش انکارناپذیر ادبیات اقتباسی در رونق سینما
از «برباد رفته» تا «هری پاتر» اغلب مشهورترین آثار تاریخ سینما برگرفته از رمانها و بعضی کتابهای بیوگرافی است. «رستگاری در شاوشنگ»، «پدرخوانده»، «پارک ژوراسیک» و «ارباب حلقهها» آثار شاخص سینمایی هستند که همگی ابتدا یک رمان بودند. نگاهی به آثار مشهور ادبیات جهان نشان میدهد که این کتابها نه یکبار بلکه بعضاً تا چندینبار اقتباس سینمایی شدهاند. به طوری که هملت نوشته شکسپیر بیش از ۳۱ بار اقتباس سینمایی داشته است. با وجود این در سینمای ایران کمتر شاهد هستیم که فیلمسازان تمایلی به استفاده از کتابهای مشهور ادبیات فارسی برای ساخت فیلم داشته باشند. این موضوع در سینمای دفاع مقدس پررنگتر است، به خصوص اینکه در سالهای اخیر، ادبیات دفاع مقدس از نظر تعداد آثار و کیفیت تولیدات بیشتر از سینمای دفاع مقدس تأثیرگذار بودهاست.
تقریظهای مقام معظم رهبری راهنمای فیلمسازان
ادبیات دفاع مقدس توجه خوبی به تاریخنگاری و جمعآوری اتوبیوگرافی دارد. برای آنکه بتوان بهترینهای این عرصه را شناسایی کرد، میتوان به فهرست کتابهایی که مقام معظم رهبری روی آنها تقریظ نگاشتهاند و دیگران را به مطالعه آن کتابها تشویق و ترغیب کردهاند، نگاهی انداخت. این کتابها از نظر کیفیت و موضوع کتاب میتوانند دستمایه خوبی برای نگارش فیلمنامه و ساخت فیلم باشند، اگر چه برخی از آنها تا امروز راه به سینما پیدا کردهاند، ولی تعداد زیادی از این آثار هنوز به دور از توجه فیلمسازان و نهادهای فرهنگی تولیدکننده آثار سینمای دفاع مقدس هستد.
کتاب «در کمین گل سخر» پیرامون زندگی شهید صیاد شیرازی، «فرنگیس» خاطرات فرنگیس حیدرپور، «سرباز کوچک امام» زندگینامه مهدی طحانیان، «دختر شینا» روایت زندگی قدمخیر محمدی کنعان، همسر سردار شهید حاج ستار ابراهیمی، «گلستان یازدهم» خاطرات خانم پناهی همسر سردار شهید علی چیتسازیان، کتاب «آب هرگز نمیمیرد» روایت خاطرات میرزامحمد سلگی، «وقتی مهتاب گم شد» شرح زندگی سردار شهید علی خوشلفظ، کتاب «آن بیست و سه نفر» خاطرات ۲۳ نوجوان آزاده کرمانی، «من زندهام» کتاب خاطرات دوران چهار ساله اسارت خانم معصومه آباد در زندانهای رژیم بعث صدام، کتاب «پایی که جا ماند» خاطرات سید ناصر حسینیپور، «نورالدین پسر ایران» کتاب خاطرات سید نورالدین عافی، «جشن حنابندان» خاطرات رزمنده محمدحسین قدمی و «بابانظر» شرح خاطرات شفاهی شهید محمدحسن نظرنژاد، تنها بخشی از گنجینه عظیمی است که میتوانند برای پرداخت به زندگی شهدای دفاع مقدس به شکل فیلمنامه استفاده شوند. البته در این میان کتاب «آن بیست و سه نفر» را میتوان از معدود آثاری دانست که با یک واسطه دستمایهای برای تولید فیلم شدهاست. زیرا ابتدا مهدی جعفری مستندی از این جمع از آزادگان میسازد و همین مستند، احمد یوسفزاده را که خود یکی از اعضای آن گروه است به تکاپوی نگارش خاطرات میاندازد و در نهایت، جعفری که یک بار با فیلم مستند سراغ این آزادگان رفتهبود، فیلم سینمایی خود را با نام «آن بیست و سه نفر» تولید میکند.
اوج و فرودهای سینمای دفاع مقدس
به گواه نظر اغلب منتقدان حاضر در چهل ویکمین دوره جشنواره فیلم فجرو حتی نظرات خود فیلمسازان، آثار دفاع مقدسی مانند «گلهای باوارده» و «سینما متروپل»، از کیفیت مطلوبی برخوردار نبودند، گرچه داوران این جشنواره نظرات خود را داشتند که در جای خود محترم است، اما نمیتوان این آثار را در سینمای دفاع مقدس، فیلمهای تأثیرگذار و ماندنی دانست. در پرداخت به زندگی سرداران شهید امسال «غریب» توجه منتقدان را به خود جلب کرد، همانطور که پرداختن به زندگی شهید متوسلیان در «ایستاده در غبار» مورد توجه قرار گرفت یا فیلم «چ» بهرغم نقدهای زیادی که به شخصیتپردازی شهید چمران در آن شدهبود، از نظر نمایش شخصیت شهید اصغر وصالی، اثر مهمی به شمار میرود و برعکس در «زیباتر از زندگی» نمایش زندگی شهید علم الهدی و فیلم «شور شیرین» برداشتی از زندگی شهید محمود کاوه، چندان آثار قابلتوجهی نشدند. یا حتی فیلم «تک تیرانداز» که قرار بود پرداختی به زندگی شهید عبدالرسول زرین تکتیرانداز افسانهای دفاع مقدس باشد، در عمل فیلمی ضعیف از آب درآمد که انتقادهای زیادی را در پی داشت. نمایش زندگی شهید منصور ستاری، در فیلم «منصور» با وجود آنکه فیلمساز سراغ چهرهها نرفتهبود، از فیلم «های پاور» که امسال در جشنواره بود فیلم بهتری است و شاید کسی به خاطر نیاورد که فیلم «به کبودی یاس» با نگاه به زندگی برونسی باشد، اصلاً ساخته شدهاست!
سینمای دفاع مقدس در پرداخت به زندگی سرداران شهید، حرکت سینوسی را دنبال میکند، به نوعی که در مقابل آثار برجسته، فیلمهای ضعیف نیز ساخته میشوند و در برابر آثار به یادماندنی، فیلمهای فراموش شده هم کم ندارد! در حالی که ادبیات دفاع مقدس میتواند تا حد زیادی به کمک تولید فیلمهای دفاع مقدسی بیاید و تعداد آثار شاخص سینمایی در این زمینه را افزایش دهد.
