به گزارش راهدانا، با رشد چندجانبه چین در ابعاد اقتصادی، سیاسی و نظامی تا حدودی ساختار نظام بینالملل از تکقطبی به چندقطبی تغییر یافته و امریکا که سالهاست یکهتاز نظام بینالملل است، اکنون سنگینی سایه چشم بادامیها را در کنار خود احساس میکند. سر برآوردن چین میان قدرتهای دنیا منجر به گسترش روابط امنیتی و اقتصادی بیش از پیش پکن با کشورهای در حال توسعه و جهان سوم شد تا آنجا که عربستان در اقدامی جالبتوجه چین را جایگزین شریک امنیتی خود (امریکا) کرد.
عربستان با سرازیر کردن دلارهای نفتی به امریکا درصدد بود امنیت خود را تضمینشده بیابد. قرارداد تسلیحاتی ۲۰۱۷ با ایالاتمتحده تا حدی توانست زیرساختهای نظامی ریاض را بهبود بخشد و توانایی نظامی خود را افزایش دهد که نمود آن را در جنگ یمن میتوان دید. سعودیها که بخشی از بازار صادراتی امریکا در حوزههای هواپیمایی، وسایل نقلیه، ماشینآلات، ماشینهای الکتریکی و اسلحه و مهمات را به خود اختصاص داده بودند، در روابطشان با امریکا با افت و خیزهای زیادی روبهرو بودند، اما نیاز عربستان به واردات اسلحه و تجهیزات نظامی و همچنین صادر کردن نفت خود به امریکا موجب حفظ این ارتباط میشد.
با حضور بایدن در کاخ سفید، با وجودی که عربستان، ستون نظام راهبردی امریکا در خاورمیانه تلقی میشد و همچنین میلیاردها دلاری که سعودیها را به گاو شیرده ایالاتمتحده تبدیل کرده بود، این روابط به بهانه نقض حقوق بشر به ویژه در جنگ یمن، بیش از پیش دچار افتوخیز شد.
همچنین افزایش تولید روغن شل در ایالاتمتحده که به نوبه خود موجب کاهش قابل توجه صادرات نفت عربستانسعودی شد نیز به تیرگی روابط ریاض و واشنگتن دامن زد.
عوامل متعددی عربستان را وادار به جایگزین کردن چین با ایالاتمتحده کرد. چین که با درگیر شدن با کرونا از افق اقتصادی خود بازمانده بود، در پی جبران این عقبماندگی، با آغوش باز از بازار عربستان و دلارهای سعودی استقبال کرد. در دیدار اخیر شی جین پینگ، رئیسجمهور چین با سران عربستان که پای ایران نیز به آن کشیده شد، در بیانیهای مشترک بر اهمیت حمایت قاطعانه از منافع حیاتی یکدیگر، تمامیت ارضی و حاکمیت مستقل تأکید کردند و به گونهای مالکیت ایران بر جزایر سهگانه زیر سؤال برده شد.
این بیانیه و اظهارات که با واکنشهای متعددی در ایران روبهرو شد، روابط تهران و پکن را با شائبههایی روبهرو کرد.
مطالبه جدی ایران، جبران مواضع بیان شده است
از مهمترین واکنشها، سخنان رئیسجمهور در دیدار با معاون نخستوزیر چین در تهران بود. وی با بیان اینکه روابط جمهوری اسلامی ایران و چین از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی همواره در حال گسترش بوده است، گفت: برخی مواضع مطرحشده در سفر اخیر رئیسجمهور چین به منطقه موجب ناخرسندی و گلایهمندی ملت و دولت ایران شده و مطالبه جدی ایران، جبران مواضع بیان شده است.
چین به دنبال دور زدن ایران نیست
در این باره جواد منصوری، سفیر اسبق ایران در چین و تحلیلگر مسائل سیاسی در مورد بیانیه و حواشی آن اظهار کرد: جمهوری اسلامی ایران اولین و مهمترین محور سیاست خارجی خود را اصل استقلال اعلام کرده که این اصل مبتنی بر سیاست «نه شرقی، نه غربی» است. بر اساس همین دیدگاه پس از انقلاب اسلامی اعلام شد که ما حاضریم با همه کشورهای دنیا روابط و همکاری داشته باشیم، اما در چارچوب منافع و احترام متقابل، بنابراین به هیچ عنوان نمیتوانیم منافع ملیمان را نادیده بگیریم و از ابتدای انقلاب نیز این کار را نکردهایم و نخواهیم کرد. دشمنان ما هم به این موضوع اعتراف دارند که جمهوری اسلامی، استقلال خودش را حفظ کرده است.
به گفته سفیر اسبق ایران در چین، ما طی ۴۰سال گذشته با چین روابط مناسبی داشتهایم و روابطمان در زمینههای مختلف توسعه پیدا کرده است.
منصوری در مورد تأثیرات میدانی این بیانیه نیز اظهار کرد: تصور من این است که چین به دنبال دور زدن ایران نیست و احتمالاً در یک شرایط خاصی این بیانیه صادر شده و بعداً دولت چین شرایط را عادی خواهد کرد، من اعتقاد ندارم که این بیانیه تأثیر جدی برای ما داشته باشد، زیرا معمولاً دولت چین در روابط با کشورها، علیه کشور ثالث عمل نمیکند، البته دولت چین تغییر جهتگیری خودش را به سمت کشورهای عربی بر اساس فشاری که امریکاییها آوردهاند، طبیعی میداند.
اولویت چین، اقتصاد و حفظ نفوذ بینالمللی به لحاظ اقتصادی است
حسین ملائک نیز یکی دیگر از سفرای اسبق ایران در چین در خصوص این بیانیه معتقد است: چینیها به کل یک ساختار اقتصادی هستند، قبل از اینکه ساختار سیاسی در نظام بینالملل داشته باشند و حرفهایی که درباره سیاست بینالملل چین زده میشود، در واقع در درجات پایینتری از اولویت اقتصادی چین قرار دارد.
وی با تأکید بر اینکه اولویت چین اقتصاد و حفظ نفوذ بینالمللی به لحاظ اقتصادی است، افزود: از این رو به منطقهای وارد شده است و قراردادهای کلان تجاری میبندد که در آن پول وجود دارد. عربستان قرار است در سال۲۰۳۰ چندین پروژه بزرگ را به بهرهبرداری برساند که میتواند آنها را با چین تعریف و توجیه کند و چین هم آمده است که آنها را بگیرد و هر مواضع سیاسی، اقتصادی و امنیتی که اتخاذ کرده در این راستا بوده است که بتواند این پروژهها را از آن خود کند.
باید واقعیت را پذیرفت که هر کشوری سیاست خارجیاش را منطبق بر منافع ملی خود سیاستگذاری میکند و هیچ پیوند برادری وجود ندارد. منافع ایران و چین با وجود ارتباطات تجاری و امنیتی در سطح مطلوبی برقرار است و وجود شریک تجاری و امنیتی جدید، مانع از ادامه روابط نخواهد شد. چین، کار سختی را به عهده دارد، چراکه باید میان روابط خود با تهران و ریاض به گونهای تعادل برقرار کند که هم منافع خود را تأمین کند و هم هر دو شریکش را در نهایت ظرافت در کنار خود نگهدارد.
