احمد البوالغیط، دبیرکل اتحادیه عرب روز جمعه، ۱۴ اکتبر در مورد تصمیم اخیر اوپکپلاس برای کاهش تولید نفت اظهار نظر کرد و ضمن حمایت از موضع عربستان سعودی، حملات رسانهای منفی غرب علیه این کشور را محکوم کرد. سخنگوی ابوالغیط برای تبیین این موضع او گفت که این تبلیغات رسانهای به دور از واقعیت بوده است و صرفاً برای این انجام میشوند تا تصمیماتی را که فقط اقتصادی هستند، سیاسی جلوه دهند و از «رویکرد متوازن سعودیها برای ایجاد ثبات در بازارهای نفت» قدردانی کرد. این موضعگیری از سوی دبیر کل سازمانی که حتی در جهان عرب نیز نقش چندانی ندارد، مسلماً تأثیری بر سیاست بینالملل نمیگذارد، اما این نکته را آشکار میکند که آلسعود برای تصمیم اخیر نفتی خود تا چه میزان به تقلا افتادهاند تا حتی کسی را به حمایت از خود فراخواندهاند که نه ربطی به بازار نفت دارد و نه اصلاً خریداری برای حرفش پیدا میشود. با این حال، سؤال اساسی این است که با وجود تشدید رویارویی امریکا و متحدان اروپاییاش با روسیه به خصوص در مورد تحریمهای نفتی روسیه، سعودیها تصمیم خود را گرفته و حاضر شدهاند در کنار روسیه بایستند.
خنجر از پشت
اوپکپلاس گروه نفتی متشکل از اعضای اوپک به علاوه کشورهای تولیدکننده نفت خارج از این کارتل نفتی از جمله روسیه، مکزیک، سودان جنوبی و مالزی است و در جلسه پنجم اکتبر خود تصمیم گرفت از ابتدای نوامبر به میزان ۲ میلیون بشکه از تولید روزانه نفت خود بکاهد. واکنش تند امریکاییها به این خبر به خوبی نشان میدهد آنها نسبت به همراهی سعودیها با این تصمیم به شدت عصبانی هستند تا جایی که این اقدام را نوعی خنجر از پشت توسط این متحد سنتی عرب خود میدانند. روزنامه وال استریت ژورنال در مقاله چهارشنبه ۱۲ اکتبر خود دلیل این عصبانیت را تا اندازهای روشن ساخت. این روزنامه در گزارش خود فاش ساخت که مقامات امریکایی چند روز قبل از جلسه پنجم اکتبر اوپکپلاس با همتایان سعودی و دیگر تولیدکنندگان نفت در حوزه خلیج فارس تماس گرفته و از آنها خواسته بودند تصمیم برای کاهش تولید نفت را «فقط به مدت یک ماه دیگر» به تعویق بیندازند. علاوه بر این، وال استریت ژورنال نوشت: مسئولان امریکایی به رهبران سعودی هشدار دادند واشنگتن به کاهش تولید نفت به عنوان گزینهای برای اتحاد با روسیه نگاه خواهد کرد و این اقدام حمایت کمرنگ ریاض از واشنگتن را تضعیف خواهد کرد. به نظر میرسد امریکاییها به این حد قناعت نکرده بودند چراکه میتوان از گزارش روزنامه انگلیسی فایننشال تایمز چنین استنباط کرد که آنها در جریان جلسه پنجم اکتبر اوپکپلاس و به واسطه نماینده امارات نخست بر سعودیها فشار وارد کردند تصمیم در مورد کاهش تولید نفت را متوقف کند و وقتی که نماینده ابوظبی موفق به این کار نشد، اصرار به تعویق آن تا ماه نوامبر داشتند که در این مورد هم نتوانست نتیجهای بگیرد، بنابراین سعودیها با وجود هشدار قبلی واشنگتن در نهایت از روسها حمایت و هدف آنها را برای کاهش تولید ۲ میلیون بشکهای نفت در روز اجابت کردند.
نفت یا سیاست
سعودیها در این چند روز مدام انتقادهای مقامات، محافل و رسانههای امریکا را رد میکنند، با این ادعا که تصمیم آنها صرفاً مربوط به تنظیم بازار نفت بوده و ربطی به سیاست نداشته است. برای مثال، عادل الجبیر، وزیر مشاور سعودی در امور خارجه همان ابتدای کار گفت: «نفت یک کالای مهم برای اقتصاد جهانی است که ما نیز سهم قابل توجهی از آن داریم. ما نفت و تصمیمات مربوط به آن را سیاسی نمیکنیم و نفت سلاح نیست.» او با اشاره به روابط استراتژیک سعودیها با امریکا تأکید کرد: «این فکر درست نیست که عربستان برای آسیب رساندن به امریکا تولید نفت خود را کاهش میدهد.» گذشته از این، بیانیه اخیر وزارت خارجه عربستان اصرار به این دارد که «تصمیم اوپکپلاس به اجماع همه کشورهای عضو این مجموعه گرفته شده نه توسط یک کشور.» روشن است سعودیها میخواهند به هر صورت که شده اقدام خود را جدای از منازعه بین روسیه و غرب توجیه کنند و با اقتصادی خواندن تصمیمشان منکر انگیزههای سیاسی آن بشوند. با این حال، شکی نیست تصمیم اوپکپلاس یک تصمیم سیاسی است و نه اقتصادی. اصرار امریکاییها برای تعویق کاهش تولید دستکم تا بعد از ماه نوامبر نشان میدهد این تصمیم به هیچ وجه اقتصادی نیست و در مقطع فعلی کاملاً سیاسی است. در واقع، امریکا و اتحادیه اروپا برنامهای برای تعیین سقف قیمت بر نفت صادراتی روسیه دارند و قرار است این برنامه از پنجم دسامبر برای نفت خام روسیه و از پنجم فوریه ۲۰۲۳ برای فرآوردههای نفتی این کشور اعمال شود. طبق این برنامه، هر کشوری که سقف قیمت تعیین شده از سوی غرب برای خرید نفت روسیه را رعایت نکند با تحریمهای آن مواجه خواهد شد. این برنامه از زمان تصویب آن در نشست ماه ژوئن گروه نفت از سوی تحلیلگران مورد شک و تردید قرار گرفته بود، زیرا موانع جدی در مقابل آن میدیدند و حالا کاهش تولید ۲ میلیون بشکهای نفت در روز، آن هم یک ماه قبل از اجرای این برنامه ضربهای اساسی بر آن است. جدای از نیاز بازار به قریب ۷ میلیون بشکه در روز نفت صادراتی روسیه، کاهش تولید این ۲ میلیون بشکه نفت در روز چنان تأثیری بر قیمت نفت خواهد گذاشت که عملاً تعیین سقف قیمت از سوی غرب بیمعنا میشود.
اوکراین یا دولت بایدن
موضوع کاهش تولید ۲ میلیون بشکهای نفت در روز معانی متفاوتی برای واشنگتن و ریاض دارد. واشنگتن این کاهش را در راستای تقویت موقعیت نفتی ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه ارزیابی میکند که با شکست طرح تعیین سقف قیمت، میتواند نفت خود را دستکم با تخفیف قابل قبولی به خریدارانش تحویل دهد. با این حال، نمیتوان نگاه ریاض به کاهش تولید را از این زاویه دید چراکه تقویت مالی پوتین و تزریق درآمد نفتی به ماشین جنگی روسیه در اوکراین اصولاً مسئله ریاض نیست. مشکل ریاض بیش از هر چیز دولت امریکا و حتی شخص جو بایدن، رئیسجمهور امریکاست که از ابتدای روی کار آمدنش موضوع تجدیدنظر در روابط امریکا با عربستان را پیش کشید و حتی بایدن در سفر کوتاه خود به عربستان نیز دست از انتقاد از محمد بن سلمان، ولیعهد آلسعود برنداشت تا اینکه دستکم رعایت ظاهر را کرده باشد، اما این چیزی نبود که سعودیها و به ویژه بنسلمان انتظارش را داشتند. آنها برخورد بایدن را در امتداد سیاست قبلیاش ارزیابی کردند و به همین جهت بود که نه تنها در آن سفر تعهدی به او بابت افزایش تولید نفت ندادند بلکه در برابر دیگر فرستادگان غربی هم واکنشی مشابه داشتند تا اینکه حالا با کاهش تولید از نفت به عنوان سلاحی علیه بایدن استفاده میکنند، بنابراین مسئله سعودیها نه تقویت بنیه مالی روسیه، نه جنگ اوکراین و نه حتی تغییر در روابطشان با امریکاست بلکه مسئله آنها دولت بایدن است و کاهش تولید و افزایش قیمت نفت بیشک تأثیر مستقیمی بر قیمت نفت در داخل امریکا خواهد داشت که بیش از هر چیز باعث تضعیف موقعیت بایدن در داخل امریکا میشود. اگر این موضوع را به پیروزی جمهوریخواهان در انتخابات ماه نوامبر اضافه کنیم، عمده تحلیلها و ارزیابیها مؤید این نتیجه است، آنگاه باید گفت که این تصمیم سعودیها ضربه تعیینکنندهای را بر بایدن و دولتش وارد خواهد کرد که نه تنها دو سال دردسرآفرینی را پیش روی این دولت میگذارد بلکه حتی ممکن است باعث شکست بایدن در انتخابات ریاست جمهوری ۲۰۲۴ نیز بشود.
