آتشبس در یمن از اول ماه رمضان گذشته به مدت دو ماه شروع شد و با دو بار تمدید، در مجموع شش ماه طول کشید. دور سوم این آتشبس یکشنبهشب دوم اکتبر به سر میرسید، اما همچنان که از نشانهها پیدا بود، این آتشبس دیگر قابل تمدید نبود و وضعیت جنگی از فردای آن از سر گرفته شد. دو محور عملیاتی اصلی قبل از عملیات جنوب بندر الحدیده و استان تعز بودند که با پایان گرفتن دور سوم آتشبس، عملیات جنگی بار دیگر در این دو محور آغاز شدند، هر چند بنابر گزارشها، حجم درگیریها در تعز شدیدتر از جنوب حدیده بود. این آتشبس شش ماهه نه تنها موفقترین آتشبس طی این هشت سال از جنگ بود بلکه طولانیمدت بودن آن این امید را به وجود آورده بود که شاید روزنهای برای حل و فصل سیاسی این جنگ هشت ساله فراهم شود. با این حال، تجربه همین آتشبس باعث شد تا دولت نجات ملی مستقر در صنعا دیگر نتواند سومین تمدید آتشبس را بپذیرد.
نقض مفاد آتشبس
با نگاهی گذرا به آتشبس شش ماهه میتوان دید که با وجود کاهش قابل توجه حملات هوایی ائتلاف متجاوز به رهبری عربستان سعودی و سکوت نسبی در جبهههای نبرد، مفاد آتشبس به طور کامل از سوی این ائتلاف رعایت نمیشد. دو موضوع اصلی در توافق آتشبس به ترتیب عبارت میشدند از فرودگاه بینالمللی صنعا و محاصره دریایی بندر حدیده. بنابر مفاد این آتشبس، قرار بود رفع محاصره فرودگاه برای اعزام بیماران به خارج و مداوای آنها برداشته شود و امکان انتقال کالاهای اساسی و مورد نیاز اساسی مردم از طریق این فرودگاه انجام شود. در مورد بندر حدیده هم قرار بود با برداشته شدن محاصره دریایی، امکان پهلو گرفتن کشتیهای سوخت فراهم شود تا سوخت مورد نیاز مردم یمن از این طریق فراهم شود. اجرای این دو موضوع از سوی سعودیها میتوانست نشانهای از حسننیت آنها برای حل و فصل سیاسی جنگ و پیشدرآمدی برای انجام مذاکرات در این زمینه باشد. با این حال، تجربه شش ماه آتشبس نشان داد سعودیها ارادهای برای اجرای این دو موضوع ندارند. بنابر مفاد آتشبس، قرار بود پروازهای تجاری و مسافرتی از فرودگاه صنعا به دو کشور اردن و مصر انجام بگیرد، اما این پروازها با کارشکنیهای سعودیها مواجه شد، چنانکه خالد الشیاف، مدیر فرودگاه بینالمللی صنعا، سه ماه پیش نسبت به این کارشکنیها اعتراض کرد و گفت: «فرودگاه صنعا کاملاً آماده است و تأخیر در پروازها هیچ توجیهی ندارد. ما هیچ شرطی برای انجام پروازها عنوان نکردهایم و ادامه ممانعت ائتلاف متجاوز در پروازها غیرقابل توجیه است.» موضوع بندر حدیده و ورود کشتیهای سوخت بنابر مفاد توافق نیز از همین قرار بود و ائتلاف سعودی با کشتیهای جنگی خود دائماً در اجرای این توافق کارشکنی میکرد و با توقیف کشتیهای سوخت روی دریا، مانع رسیدن آنها به این بندر میشد. برای مثال، شرکت ملی نفت یمن یک ماه قبل و بعد از توقیف چهار کشتی حامل سوخت آن توسط ائتلاف سعودی از سازمان ملل درخواست کرد «روند راهزنی دریایی علیه کشتیهای حامل سوخت برای ملت یمن را متوقف کند.»
صبر ۶ ماهه
به این ترتیب، شش ماه اجرای آتشبس مبدل به صبر شش ماهه برای دولت نجات ملی بود تا اینکه حسن نیست خود را در قبال اجرای آن نشان داده باشد، اما در نهایت به این جمعبندی رسید که این آتشبس تنها به نفع ائتلاف متجاوز سعودی است و نفعی برای مردم یمن ندارد. در واقع، ائتلاف سعودی همان محدودیتهای قبل از آتشبس را به نوعی، اما به اسم آتشبس علیه دولت و مردم یمن اعمال میکرد و از آتشبس برای بستن دست دولت یمن و نیروهای آن استفاده میکرد تا از آتش آن علیه تأسیسات حیاتی خود در امان بماند. این نکتهای روشن است که ائتلاف سعودی به دلیل خساراتی تن به این آتشبس داد که یگانهای موشکی و پهپادی ارتش یمن بر تأسیسات حیاتی به خصوص نفتی آن وارد میکرد و آتشبس و تمدید آن در حکم نجات سعودیها از این حملات بود. در مقابل، سعودیها با اختلال در پروازهای فرودگاه صنعا و رسیدن کشتیهای سوخت به حدیده همان فشاری را به مردم یمن وارد میکرد که قبل از آتشبس داشت و با نقض مکرر مفاد آتشبس، همان روند گذشته را ادامه میداد. این وضعیت تنها میتوانست یک معنا داشته باشد؛ برد برای سعودیها و باخت برای دولت صنعا. به عبارت دیگر، دولت صنعا صبر شش ماههای را تجربه کرد، اما در طول این مدت و با وجود هشدارهای مکرر نظیر هشدار یک ماه قبل شرکت ملی نفت یمن به سازمان ملل، نه طرف سعودی حاضر به رعایت تعهداتش شد و نه سازمان ملل حاضر شد در این زمینه کاری انجام دهد، بلکه بیتوجهی آن و تعلل مکرر هانس گروندبرگ، فرستاده ویژه دبیر کل سازمان ملل در امور یمن باعث میشد سعودیها در کارشکنیهای خود مصممتر شوند. به این دلیل بود که مهدی المشاط، رئیس شورای عالی سیاسی یمن گفته بود آتشبس یمن با نقض مکرر آن توسط ائتلاف سعودی تقریباً از بین رفته و هیئت مذاکرهکننده دولت نجات ملی نیز طی صدور بیانیهای در ۲۴ ساعت قبل از اتمام سومین دور آتشبس اعلام کرد حاضر به سومین تمدید آتشبس نیست و تأکید کرد: «یمن در مدت آتشبس در قبال نقضهای مکرر خویشتنداری کرد تا فرصت بیشتری به تلاشهای سازمان ملل و سایر کشورها بدهد.»
بازگشت به جنگ
به این ترتیب، نحوه عمل سعودیها به صورتی پیش رفت که دولت صنعا چارهای جز پایان دادن به آتشبس و بازگشت به جنگ نداشت. در واقع، ارتش یمن در رژه ۲۱ سپتامبر خود به مناسبت سالگرد انقلاب نشان داد آمادگی برای بازگشت به جنگ را داد و به نوعی خواست در فرصت کوتاه باقی مانده تا پایان آتشبس پیام هشدارآمیز خود را به سعودیها داده باشد. تجهیزاتی نظیر قایقهای موشکانداز عاصف ۱ و موشکهای بالستیک برد کوتاه و متوسط و برد بلند و رونمایی از چند پهپاد جدید در آن رژه حکایت از توان رزمی ارتش یمن برای مقابله با متجاوزان سعودی و نیروهای وابسته به آنها داشت. آن رژه و رونمایی از تسلیحات راهبردی جدید ارتش یمن تأییدی بر مقامات یمنی بود که بارها هشدار داده بودند در صورت نقض آتشبس، جنگ آینده متفاوت و گستردهتر از قبل خواهد بود. نیروهای مسلح یمن نیز با پایان گرفتن آتشبس و طی بیانیهای اعلام کرد، «در صورت تداوم تجاوز و محاصره دست بسته نخواهند ماند و فرودگاهها، بنادر و شرکتهای نفتی متعلق به کشورهای متجاوز را در تیررس اهداف خود قرار خواهند داد.» با این حال، چند روز درگیری بعد از پایان گرفتن مدت آتشبس دولت صنعا نشان داد در وهله اول قصد ادامه جنگ در محورهای سابق را دارد و مرحله فعلی را به عنوان هشداری به ائتلاف سعودی قلمداد میکند تا سر عقل آمده و حاضر به پایبندی به مفاد آتشبس شوند. روشن است که ابعاد جنگ در صورت لجاجت سعودیها به سرعت گسترش یافته و ارتش یمن توان کافی برای عمل به بیانیه خود و هدف قرار دادن «فرودگاهها، بنادر و شرکتهای نفتی» سعودیها و متحدانش به خصوص اماراتیها را دارد. این فرصتی است که دولت صنعا در اختیار طرف مقابل و به خصوص میانجیگران از جمله گروندبرگ گذاشته تا از این فرصت به طور کامل استفاده و شرایط را برای اجرای واقعی آتشبس فراهم کنند. در غیر این صورت، باید انتظار دور جدیدی از حملات به زیرساختهای نفتی را داشت که نه تنها منطقه بلکه بر بازار انرژی جهان تأثیر خواهد گذاشت، زیرا این بازار تاکنون و به واسطه جنگ اوکراین به شدت ملتهب شده است.
