«ولادیمیر پوتین» رئیسجمهور روسیه روز چهارشنبه ۳۰ شهریور (۲۱ سپتامبر) فرمان بسیج نسبی را اعلام کرد که به ارتش روسیه اجازه میدهد از حدود ۲ میلیون شهروند روسی ذخیره نظامی، نیروی جنگی خود را در اوکراین تکمیل کند. تا پیش از این پوتین از چنین اقدامی خودداری کرده بود، اما به نظر میرسد تحولات نظامی اخیر در صحنه جنگ اوکراین و نیز طرحهای مسکو درباره الحاق مناطق وسیعی از اوکراین به خاک خود، وی را به انجام این کار وا داشته باشد. پوتین با بیان اینکه هر کسی سرزمین و وحدت روسیه را تهدید کند، با آنها مقابله خواهد شد، گفت: «روسیه به برگزاری همهپرسی در مناطق دونتسک، لوهانسک، خرسون و زاپروژیا کمک خواهد کرد و امنیت آنها را تضمین میکند.» در پی فرمان پوتین، وزارت دفاع روسیه روز چهارشنبه با اعلام بسیج موقت، ۳۰۰هزار سرباز ذخیره را برای شرکت در جنگ اوکراین به خدمت زیر پرچم فراخواند.
تحولات مهم
به نظر میرسد تحولات مهمی در جنگ اوکراین با توجه به فرمان بسیج عمومی از جانب پوتین در راه باشد. در واقع روسیه عملیات نظامی ویژه خود را در اوکراین با حدود ۱۳۰ تا ۱۵۰ هزار نفر نیروی نظامی در سه محور شمال، شرق و جنوب اوکراین در اواخر فوریه ۲۰۲۲ آغاز کرد که در دو جبهه شرقی و جنوبی به موفقیتهای قابل ملاحظهای دست یافت، ولی در جبهه شمالی ناچار به عقبنشینی شد، اما اکنون با جذب ۳۰۰هزار نیروی نظامی جدید از طریق اعلام بسیج عمومی مسکو قادر خواهد بود حملات متقابل و گستردهای را در مناطق مختلف اوکراین به ویژه در آن مناطقی که اخیراً نیروهای روسی از آن عقبنشینی کردهاند، صورت دهد.
با این حال، تحولات سیاسی اخیر نشان میدهد روسیه قصد دارد با الحاق مناطق گستردهای از اوکراین به قلمرو روسیه، در صورت پافشاری کییف برای تداوم حملات علیه این مناطق، جنگ اوکراین را به صورت جنگ رسمی دو کشور و در قالب دفاع از خاک خود ادامه دهد. سران مناطق لوهانسک و دونتسک روز سهشنبه اعلام کردند همهپرسی برای پیوستن این مناطق به فدراسیون روسیه از یکم تا پنجم مهر (۲۳ تا ۲۷ سپتامبر) برگزار میشود. در منطقه خرسون در جنوب شرق اوکراین و منطقه زاپروژیا نیز همهپرسی مشابهی برگزار شد. «ویاچسلاو ولودین» رئیس دومای دولتی روسیه اعلام کرد در صورتی که ساکنان دونباس و مناطق آزادشده در اوکراین تصمیم بگیرند بخشی از روسیه شوند، مسکو از آنها حمایت خواهد کرد. تحقق این امر یعنی پیوستن این مناطق به روسیه بنا بر تجربه قبلی درباره الحاق کریمه به روسیه در سال ۲۰۱۴ که خیلی با سرعت صورت خواهد گرفت. درباره الحاق کریمه برگزاری همهپرسی، تصویب آن در مجالس روسیه و امضای پوتین فقط چند روز زمان برد. اکنون انتظار میرود روند مشابهی درباره این مناطق اوکراین صورت گرفته است و به این ترتیب روسیه با منضم کردن آنها به خاک خود، در راستای دفاع از خود به اوکراین اعلام جنگ دهد. در این صورت دامنه جنگ گسترش بسیاری خواهد یافت. به نظر میرسد فرمان بسیج عمومی پوتین نیز با توجه به همین مسئله انجام شده باشد تا مسکو نیروهای نظامی کافی برای عملیات گسترده در اوکراین در اختیار داشته باشد.
مسئله تقابل هستهای
مسئله دیگری که پوتین در سخنان اخیر به آن اشاره کرد، تصریح بر امکان کاربرد همه نوع تسلیحات در صورت تهدید تمامیت ارضی روسیه بود. وی درباره ادعاهای مقامات غربی مبنی بر نزدیک بودن رویارویی هستهای با روسیه هشدار داد: «ما به کسانی که از سلاح هستهای دم میزنند، هشدار میدهیم که ممکن است باد به سمت آنها بوزد! اگر تمامیت ارضی روسیه به خطر بیفتد از همه ابزارهای موجود استفاده خواهد شد و این یک بلوف نیست.» تهدید آشکار پوتین درباره امکان کاربرد تسلیحات هستهای از سوی روسیه با توجه به تهدیدات مدام غرب به ویژه تلاش امریکا برای دامن زدن به جنگ اوکراین و تهدید روزافزون امنیت ملی روسیه معنا پیدا میکند. پوتین معتقد است هدف غرب تضعیف، تجزیه و نابودی روسیه است، وی در این باره اظهار داشت: «آنها صراحتاً میگویند در سال۱۹۹۱ توانستند اتحاد جماهیر شوروی را از بین ببرند و اکنون نوبت روسیه است.» پس از سخنان اخیر پوتین که در آن به غرب هشدار داد وقتی میگوید برای دفاع از روسیه آماده استفاده از سلاح هستهای است، فریبکاری نمیکند، کاخ سفید تأکید کرد امریکا هنوز هیچ دلیلی نمیبیند وضعیت هستهای خود را تغییر دهد. همچنین وزارت دفاع امریکا (پنتاگون) اعلام کرد، تهدید هستهای که ولادیمیر پوتین انجام داد مانعی بر سر راه کمکهای نظامی امریکا به اوکراین نخواهد بود.
«ولادیمیر پوتین» پیش از این در اواخر خرداد ۱۴۰۱ (اواسط ژوئن ۲۰۲۲) در اجلاس بینالمللی اقتصادی سنت پترزبورگ اعلام کرد که روسیه هیچ کشوری را با تسلیحات هستهای تهدید نمیکند و تنها برای دفاع از حاکمیت خود از چنین تسلیحاتی استفاده خواهد کرد. اشاره رئیسجمهور روسیه به دغدغه ادعایی و جنگ روانی و تبلیغاتی گستردهای بود که غربیها به ویژه در اوایل جنگ اوکراین به راه انداختند و مدعی بودند روسیه در صورت به بنبست رسیدن جنگ یا دخالت ناتو در جنگ اوکراین، از زرادخانه هستهای خود استفاده خواهد کرد.
در جمعبندی کلی به نظر میرسد جنگ اوکراین به برهه بسیار حساس و سرنوشتسازی رسیده است. شواهد نشان میدهد مسکو قصد دارد با برگزاری همهپرسی در چهار استان اوکراین که حدود ۱۵ درصد از مساحت این کشور را تشکیل میدهد، همان نقشه الحاق کریمه را درباره آنها نیز به اجرا بگذارد، به این معنا که همه مراحل برگزاری همهپرسی، اعلام نتایج، تصویب نتایج در قوه مقننه روسیه و امضای الحاق این مناطق به روسیه از سوی پوتین ظرف مدت کوتاهی صورت بگیرد و به این ترتیب دولت غربگرای کییف را در مقابل عمل انجام شده قرار دهد. به این ترتیب در صورت اصرار اوکراین برای تداوم جنگ کنونی، مسکو با عنوان کردن حمله به خاک خود اعلام جنگ رسمی به کییف خواهد داد، البته سناریوی دیگری نیز امکانپذیر است و آن اینکه زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین با دریافت این مسئله که با جنگ نمیتواند مناطق جداشده را بار دیگر به خاک این کشور ملحق سازد، چارهای جز کاهش یا توقف عملیات نظامی علیه روسیه نخواهد داشت. از سوی دیگر فرایند جنگ اوکراین مسئله احتمال رویارویی هستهای روسیه و امریکا را به شدت افزایش داده است. مسکو خط قرمز خود را در این زمینه تهدید موجودیتش اعلام کرده است. به این ترتیب پوتین به شرکای غربی کییف صراحتاً هشدار داده است تداوم روند کنونی در حمایت نظامی از اوکراین به ویژه اعطای تسلیحاتی که ارتش اوکراین را قادر به حملات عمقی به خاک روسیه کند و امنیت ملی آن را در معرض مخاطره قرار دهد، میتواند به واکنش متقابل هستهای روسیه علیه مناطق یا پایگاههای این کشور بینجامد. در این صورت روسها بر این گمان هستند به رغم تهدیدهای امریکا و ناتو مبنی بر اینکه در این زمینه واکنش هستهای نشان خواهند داد، اما در عمل آنها جرئت چنین اقدامی نخواهند داشت.
