با وجود اینکه توجه رسانههای جهانی طی هفتههای اخیر متوجه شرق آسیا و سفر جنجالی نانسی پلوسی، رئیس مجلس نمایندگان امریکا به تایوان و واکنش تند چین به آن بود، رئیس دستگاه دیپلماسی واشنگتن در حال انجام مأموریت دیگری بود که کمتر مورد توجه رسانهها قرار گرفت. آنتونی بلینکن، وزیر خارجه امریکا روز یکشنبه هفتم آگوست راهی قاره آفریقا شد تا به گفته کاخ سفید، استراتژی امریکا را در مورد حوزه جنوب منطقه صحرا در آفریقا راهاندازی کند و هیئت امریکایی را برای شرکت در اجلاسی به نام گفتوگوی راهبردی امریکا- آفریقای جنوبی سرپرستی کند. با این حال، معلوم است که سفر بلینکن بیش از هر چیز به واسطه اضطراری بود که به واسطه سفرهای سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه و همچنین نماینده ویژه چین در امور آفریقا به این قاره طی روزهای گذشته برای واشنگتن پیش آمده بود و کاخ سفید با فرستادن هیئتی به سرپرستی بلینکن قصد داشت از قافله رقابت بین قدرتهای بزرگ بر سر این قاره عقب نیفتد.
آفریقا و جنگ اوکراین
رقابت قدرتهای بزرگ در قاره آفریقا چیزی نیست که به تازگی و با این دست سفرها اتفاق افتاده باشد بلکه ریشه آن به سالهای دور و به خصوص دوره جنگ سرد بازمیگردد. قاره آفریقا در آن دوره و همانند دیگر مناطق جهان مبدل به حوزه اقماری بین دو بلوک شرق و غرب شده بود که نفوذ این دو بلوک در برخی کشورها نظیر مصر و سودان دست به دست نیز میشد. با این حال، حمله اخیر روسیه به اوکراین و واکنش غرب به آن باعث شد دور جدیدی از رقابت بین قدرتهای بزرگ در آفریقا شکل بگیرد. در واقع، واکنش آفریقا به این جنگ به هیچ روی مطلوب امریکا و متحدان اروپاییاش نبود چراکه انتظار داشتند کشورهای آفریقایی با تحریمهای گسترده آنها علیه روسیه همراه شوند، اما اکثر قابل توجه کشورهای آفریقایی نه تنها همراهی با غرب در این زمینه نداشتند بلکه حتی حاضر نشدند در قطعنامههای کشورهای غربی علیه روسیه در مجمع عمومی سازمان ملل نیز همراهی کنند و حداکثر با رأی ممتنع حاشیهنشینی را ترجیح دادند. در این بین، موضعگیری برخی کشورهای مهم و قابل توجه آفریقایی در خور توجه است، چنان که برای مثال، سیریل رامافوزا، رئیسجمهور آفریقای جنوبی همان موضع روسیه را در مورد جنگ اوکراین تکرار کرد و در پیام توئیتری خود، ناتو را مقصر جنگ اوکراین دانست و نوشت: «اگر ناتو به هشدارهای رهبران و مقامات خود که سالهاست میگویند گسترش به شرق اروپا منجر به بیثباتی بیشتر در منطقه میشود توجه میکرد، میشد از جنگ فعلی روسیه و اوکراین جلوگیری کرد.» در واقع، سفر پنج روزه لاوروف به کشورهای مصر، اتیوپی، اوگاندا و کنگو به نوعی تشکر مسکو از موضع کشورهای آفریقا در جریان جنگ بود که به گفته لاوروف، کشورهای آفریقایی با این موضعگیری «استقلال» خود را به نمایش گذاشتند.
مقابله با چین
اگر بتوانیم سفر پلوسی به تایوان را اقدام سخت واشنگتن برای مقابله با پکن تفسیر کنیم که حاکمیت ملی آن را به صورت مستقیم تهدید میکند، سفر بلینکن به آفریقا را باید اقدام نرم واشنگتن بدانیم که به دنبال تهدید حوزه نفوذ پکن در این قاره است. در واقع، گسترش نفوذ پکن در آفریقا از مدتها قبل مایه نگرانی واشنگتن شده بود، چنان که سفر یک دهه قبل هیلاری کلینتون، وزیر خارجه وقت امریکا به این قاره در همین راستا بود. کلینتون در آن سفر به حکومتهای آفریقایی هشدار داده بود برخی از شرکای آنها به جای توسعه آفریقا، به دنبال استثمار این قاره هستند. روشن بود این حرف به معنای احساس خطر واشنگتن از نفوذ چین در آفریقا بود و به گفته شینهوا، خبرگزاری رسمی چین، کلینتون با این حرفها قصد داشت بین چین و آفریقا اختلاف ایجاد کند. این نگاه واشنگتن به نفوذ چین در آفریقا طی یک دهه گذشته نه تنها کاهش نیافته بلکه به واسطه گسترش این نفوذ تقویت نیز شده است. بنیاد خانواده ایچیکوویتز مؤسسهای تحقیقاتی در کشور آفریقایجنوبی است و نظرسنجی اخیر آن نشان میدهد چین جایگزین امریکا به عنوان کشوری شده است که جوانان آفریقایی نظر مثبتی را نسبت به آن در بین کشورهای خارجی دارند. در واقع، ۷۶درصد از جوانان آفریقایی در این نظرسنجی گفتهاند که نظر مثبتی در مورد تأثیر چین در کشور و زندگیشان دارند و ۵۴درصد از همه افراد مورد مصاحبه گفتهاند چین «تأثیر فراوانی در کشورشان دارد.» این آمار با توجه به نظرسنجی بیش از یک دهه پیش تغییر قابل توجهی را نشان میدهد، زیرا ۸۳درصد از جوانان آفریقایی در نظرسنجی ۲۰۱۰ گفته بودند نگاه مثبتی به امریکا دارند. ایور ایچیکوویتز، رئیس این بنیاد این تغییر قابل توجه را به این صورت توضیح میدهد و میگوید: «شکی نیست چین امروز کشور برتر در زمینه نقشآفرینی در آفریقاست. ما این موضوع را درک میکنیم که چین تعامل بیشتری در آفریقا دارد و این در شرایطی است که چنین تعاملی از سوی دیگر کشورها کمتر است. در آفریقا، امریکا نقش بسیار محدودی را ایفا کرده و نقش شرمآوری را در رابطه با سرمایهگذاری و تجارت واقعی و کمک به ساخت زیرساختهای این قاره داشته است.» شکی نیست که سفر بلینکن در ادامه سیاست واشنگتن از زمان کلینتون است تا اینکه با چین مقابله کند، اما نقش به گفته ایچیکوویتز «شرمآور امریکا» در این قاره باعث میشود او به راحتی نتواند از پس گسترش نفوذ چین در این قاره بربیاید.
بازگشت به روایت جنگ سرد
روزنامه امریکایی نیویورک تایمز همزمان با شروع سفر بلینکن و در تفسیر این سفر نوشت: «ما به دیپلماسی استراتژیک به سبک جنگ سرد بازگشتهایم که ابرقدرتها در این دیپلماسی تلاش میکنند کشورهای آفریقایی را نسبت به درست بودن روایت خودشان متقاعد کنند و برای جلب حمایت آنها با یکدیگر رقابت میکردند.» به نظر میرسد این تفسیر گویای سیاست جو بایدن، رئیسجمهور امریکا و دستگاه دیپلماسیاش در قبال آفریقا باشد چراکه بایدن از زمان به قدرت رسیدنش سعی داشته است سیاست بیاعتنایی دولت سابق امریکا تحت رهبری دونالد ترامپ در قبال آفریقا را کنار بگذارد و دوباره همان سیاست فعال دولت باراک اوباما، رئیسجمهور پیشین امریکا را دنبال کند. به این دلیل بود که کاخ سفید در ماه ژوئیه اعلام کرد قصد دارد نشست بزرگی با شرکت رهبران سراسر قاره آفریقا در دسامبر برگزار کند. این اقدام میتوانست مشابه اقدامی باشد که دولت اوباما در آگوست ۲۰۱۴ برگزار کرد، اما این نشست برگزار نشد و به نظر میرسد بلینکن به جای برگزاری این نشست با رفتن به آفریقا، استراتژی جدید امریکا را برای تعامل بیشتر با کشورهای آفریقایی و رقابت با چین و روسیه در این قاره دنبال کند. با این حال، دیدار بلینکن با نالدی پاندور، وزیر خارجه آفریقایجنوبی نشان داد او سفر سختی را در پیش داشت. در واقع، بلینکن امیدوار بود بتواند روایت غرب را نسبت به روسیه و جنگ اوکراین به این قطب مهم اقتصادی و سیاسی قاره آفریقا بفروشد، اما در کمال تعجب با پاسخ پاندور روبهرو شد که به او گفت: «کشورها نباید بین غرب از یک سو و روسیه و چین از سوی دیگر، یک طرف را انتخاب کنند» و در مورد رقابت امریکا با چین گفت: «من از اینکه به من میگویند یا این را انتخاب میکنید یا دیگری را متنفرم. ما نمیتوانیم در مناقشه چین و امریکا ورود کنیم.» پاندورا نه تنها حاضر به تأیید روایت امریکایی از چین و روسیه نشد بلکه انتقاد صریحی از سیاست امریکا در قبال فلسطین داشت و گفت: «فلسطینیها به اندازه اوکراینیها سزاوار وطن هستند» و با اشاره به رژیم آپارتایدی اسرائیل گفت که «آفریقایجنوبی صلاحیت صحبت درباره این موضوع را دارد چراکه ما آپارتاید را تجربه کردهایم.» به این ترتیب، مأموریت بلینکن برای رقابت با چین و روسیه در آفریقایجنوبی متحمل شکست سنگینی در مهمترین ایستگاه آفریقایی شد و این موضوع نشان داد واشنگتن تا چه میزان بازنده این رقابت در آفریقاست.
