به بهانه برگزاری انتخابات مجمع طلاب و فضلای حوزه علمیه

انتخابات درون حوزوی؛ نماد مردم‌سالاری دینی

دو روز دیگر (28 آبان )، ششمین دوره انتخابات مجمع طلاب و فضلای حوزه علمیه قم، با حمایت ونظارت جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، با هدف تعیین نمایندگان طلاب شهرهای مختلف کشور در قم برگزار می‌شود، این انتخابات بهانه مناسبی برای بررسی تاریخچه و عملکرد مجمعی است که باید از آن به عنوان «یکی از یادگارهای امام خمینی (ره)» نام برد.یادگار امام (ره) و تأیید رهبریهنوز چند ماهی از قبول قطعنامه و پایان جنگ نگذشته بود که برخی از اختلافات میان طلاب جوان و بزرگان حوزه، نشانه‌هایی از اختلافات تلخ میان حوزویان را نشان می‌داد. شاید این اختلافات، یکی از عواملی بود که حضرت روح‌الله (ره) در تاریخ سوم اسفند سال 1367 پیامی‌خطاب به روحانیت سراسر کشور و مدرسان و طلاب حوزه علمیه صادر کردند، این پیام که «منشور روحانیت » نام گرفت، نکاتی مهم را از وظایف روحانیت در جامعه آن روز – و شرایط امروزی حوزه کنونی – اعلام کرد. آن پیام در خود اشاراتی به اختلافات طلاب جوان و بزرگان حوزه داشت، امام خمینی (ره) در این پیام فرموده بود: «اگر طلاب و مدرسین حوزه علمیه قم با یکدیگر هماهنگ نباشند، نمی‌توان پیش‌بینی کرد موفقیت از آن کیست.» اما یکی از مهمترین فرازهای این پیام این جمله بود که: « جامعه مدرسین باید طلاب عزیز انقلابی و زحمت کشیده و کتک‌خورده و جبهه رفته را از خود بدانند، حتما با آنان جلسه بگذارند و از طرح‌ها و نظریات آنان استقبال کنند و طلاب انقلابی هم مدرسین عزیز طرفدار انقلاب را محترم بشمارند و با دیده احترام به آنها بنگرند.» این بخش از پیام، مقدمه‌ای برای تشکیل «مجمع طلاب و فضلای حوزه» شد تا با برگزاری انتخابات، نماینده طلاب و فضلای حوزه برای ارائه «دیدگاه‌ها و پیشنهادهای اصلاحی خود را طبق فرموده امام امت » در قالب طرح‌ها و برنامه‌های تدوین شده برای ارائه «جامعه مدرسین حوزه» فراهم شود. ستادی برای برگزاری انتخابات تشکیل شد و اولین نمایندگان طلاب براساس با رای آنان تعیین شدند، هنگامی‌که آیت‌الله مشکینی، رئیس جامعه مدرسین حوزه، در اردیبهشت سال 1368 گزارشی از این انتخابات به محضر مبارک امام خمینی (ره) ارسال کرد، ایشان در پاسخ مکتوبی فرمودند: «نامه جنابعالی در مورد انتخابات حوزه علمیه قم رسید. از جنابعالی و سایر دست‌اندرکاران تشکر می‌نمایم»، شاید برای بسیاری این نکته باور پذیر نبود که یک ماه و یک هفته بعد از نگارش این متن، حوزه و جامعه در سوگ آن رهبر فرزانه خواهد نشست. رهبر معظم انقلاب اسلامی‌نیز در اولین دیدار خود با اعضای مجمع طلاب و فضلای حوزه، این تشکل را مورد حمایت قرار دادندو فرمودند: «نفس این عنوان نماینده و نمایندگان طلاب قم یک عنوان شیرین، امید بخش و بیدار کننده آرزوهای دیرین در باب حوزه‌های علمیه است اینکه طلاب قم به این عزم راسخ برسند که باید تشکلی و حضوری و تلاشی برای بهسازی حوزه داشته باشند و عزم در مقام عمل به آنجا برسد که انتخاباتی صورت گیرد و نمایندگانی برگزیده شوند این مژده بسیار بزرگی است. این تشکل، چیز بسیار خوبی است و آنچه را اتفاق افتاده است، شما محکم حفظ کنید. یعنی انتخاباتی که انجام گرفته و اساسنامه‌ای که در دستور کار شماست، کار مبارکی است. این را به هیچ وجه متوقف نکنید ». قوانین انتخاباتیبسیاری از قوانین انتخابات این مجمع، شباهت به انتخابات مجلس شورای اسلامی‌دارد، تعیین تعداد نمایندگان براساس تعداد طلاب هر شهر، 4 سال بودن دوره نمایندگی، امکان برگزاری انتخابات میان دوره‌ای، تعیین حد نصاب برای کسب حداقل آرا و قبول مسؤولیت در قبال همه طلاب و نه طلاب شهری خاص، به همراه قوانین خاص برای انجام تبلیغات انتخاباتی؛ اما این انتخابات قوانین خاص خود را نیز داراست، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، تمامی‌مراحل انتخابات را برگزار می‌کند، براساس مقررات مصوب «مجمع طلاب حوزه و فضلای حوزه»، هر شهرستان‌، بخش و روستایی که دارای حداقل50 نفر طلبه در حوزه علمیه قم هستند، یک حوزه انتخابیه مستقل هستند، شهرهایی که حد نصاب لازم – یعنی تعداد 50 طلبه – در قم ندارند، می‌ توانند با هدایت ستاد برگزاری انتخابات، با شهرهای مجاور خود، نماینده مشترک انتخاب کنند. هر استان باید حداقل دارای یک نماینده در مجمع داشته باشد. تعداد نمایندگان هر حوزه انتخابیه نیز براساس آمار طلاب محاسبه می‌شود. به این ترتیب که از 100 تا 200 نفر، یک نماینده و از 201 تا 400 نفر، دو نماینده و از 401 تا 800 نفر، سه نماینده و از 801 نفر به بالا چهار نماینده خواهند داشت.حد نصاب لازم برای احراز نمایندگی 15 رأی است. برخی از قوانین انتخاباتی مجمع نیز می‌تواند الگویی برای مجلس شورای اسلامی‌باشد، «در صورتی که شرکت در انتخابات به ملاک رسمیت نرسد از آن حوزه انتخابیه، فرد یا افرادی توسط مرکز مدیریت حوزه به شورای عالی حوزه پیشنهاد می‌شود تا پس از تأیید، نسبت به رسیدگی به امور طلاب و فضلای آن حوزه انتخابیه تا زمان برگزاری انتخابات میان دوره‌ای اقدام نماید». آیا این قانون را نمی‌توان برای نمایندگان مجلس نیز تصویب کرد که اگر نماینده شهری به دلایل مختلف از جمله استعفا، انتقال یا فوت امکان ادامه نمایندگی مردم شهری را ندارد، تا برگزاری انتخابات میان دوره‌ای، نماینده شهر دیگری با معرفی نمایندگان استان و تأیید هیأت رئیسه مجلس، پیگیری مرتبط با آن حوزه انتخابیه را – بدون حق رأی- انجام دهد؟ قوانین تبلیغات این انتخابات نیز ویژگی‌های خود را دارد، حجت‌الاسلام فاضل حسامی، رییس ستاد انتخابات مجمع نمایندگان طلاب و فضلای حوزه علمیه قم در این باره به خبرنگار «رسا» گفت: نامزدها در مدت زمان تبلیغات تنها می‌توانند از طریق اعلامیه‌ در سطح مراکز عمومی‌حوزوی اقدام به برگزاری «نشست‌های عمومی» داشته باشند. نصب پوستر و هرگونه تبلیغات انتخاباتی ممنوع اعلام شده و نامزدهای این انتخابات تنها از طریق برگزاری جلسات عمومی‌با حضور طلاب و فضلای حوزه علمیه منطقه خود می‌توانند اقدام به تبلیغ نمایند.» برای ششمین دوره مجمع طلاب و فضلای حوزه نیز 181 نامزد تأیید صلاحیت شده معرفی شده‌اند که تبلیغات آنان از 21 آبان تا 27 آبان به مدت یک هفته ادامه خواهد داشت، 24 ساعت قبل از انتخابات نیز تبلیغات ممنوع خواهد بود. ساختار و تشکیلاتمجمع عمومی‌که با حضور نمایندگان انتخاب شده طلاب براساس جلسات قانونی پیش‌بینی شده در اساسنامه، تشکیل می‌گردد، مهمترین رکن مجمع و بالاترین مقام تصمیم‌گیرنده است. این مجمع، اعضای هیات رئیسه را با رأی‌گیری انتخاب می‌کند، هیات رئیسه به مدت یک سال انتخاب شده و اداره مجمع عمومی‌و دیگر موضوعات محوله از سوی این مجمع را برعهده دارد، کمیسیون‌های مجمع نیز با هدف «ارائه یا بررسی طرح‌ها، در جهت نیل به اهداف و وظایف مجمع» در سه قالب کمیسیون‌های دائمی، غیر دائمی‌ و ویژه تشکیل می‌شود، کمیسیون‌ تشکیلات و مدیریت، کمیسیون تحقیقات علمی، کمیسیون تحقیق و بررسی، کمیسیون گزینش و جذب نیرو، کمیسیون رزمی‌و دفاعی، کمیسیون مالی و اقتصادی، کمیسیون امور حوزه و دانشگاه و کمیسیون سیاسی کمیسیون‌های دائمی، کمیسیون‌ پیگیری فرامین امام (ره) و رهبری، جنبش نرم‌افزاری و تولید علم و طرح و برنامه کمیسیون‌های غیر دائمی ‌بوده که تاکنون تشکیل شده و کمیسیون‌های ویژه نیز برای موارد ضروری تشکیل می‌شود. واحد امور اجرایی نیز با هدف برگزاری کارهای اجرایی مجمع، زیر نظر رئیس مجمع فعالیت می‌کند، واحد نظارت و تهذیب نیز با هدف حسن سلوک نمایندگان و حفظ شؤون اخلاقی مجمع تشکیل می‌شود.این تشکیلات براساس اساسنامه مجمع فعالیت می‌کند، این اساسنامه مشتمل بر یک مقدمه و شش فصل شامل چهل ماده و دو تبصره و یک خاتمه در اردیبهشت1369 در مجمع تصویب و به تأیید جامعه محترم مدرسین، مراجع تقلید و مقام معظم رهبری رسید، آیین نامه انتخاباتی نیز با هشت فصل و چهل ماده و هشت تبصره و یک خاتمه در تیر همان سال تصویب شد. براساس اساسنامه «ایجاد ارتباط و هماهنگی هرچه بیشتر بین طلاب و فضلای حوزه با جامعه مدرسین حوزه؛ تنظیم و تقویت امور حوزه در جهت اسلام ناب محمدی و تحکیم مبانی جمهوری اسلامی‌با ارائه طرح‌های مناسب به جامعه مدرسین و مدیریت حوزه علمیه قم؛ جذب نیروهای لایق جهت تحصیل در حوزه؛ بالا بردن سطح عملی حوزه؛ اصلاح و تنظیم مراحل آموزشی، کتب و مواد درسی و ایجاد رشته‌های تخصصی مورد نیاز؛ رشد و گسترش آموزه‌های سیاسی، اجتماعی، اخلاقی؛ گسترش تبلیغات اسلامی‌از طریق اعزام مبلغین و نشر کتب مفید و سایر وسایل ارتباط جمعی؛ ایجاد زمینه رشد و شکوفایی استعدادها برای تقویت علمی‌و اخلاقی حوزه؛ تهذیب حوزه از انحراف فکری و سیاسی؛ تربیت مجتهدان، محققان، نویسندگان و مبلغان شایسته و آگاه به زمان؛ جذب نیروهای خلاق و کارآمد برای تدریس در حوزه و دانشگاه؛ امام جمعه؛ ایجاد ارتباط با حوزه‌های علمیه، ائمه جمعه و علمای بزرگ شهرستان‌ها و ارتباط با مراکز حوزوی خارج از کشور؛ بهبود شرایط و امکانات تحصیلی و رفع نسبی نیازها و مشکلات مالی طلاب حوزه؛ تقویت مدیریت حوزه با بسیج تمامی‌نیروها» از مهمترین اهداف مجمع طلاب و فضلای حوزه تعیین شده است. با تشکیل شورای عالی حوزه نیز، این شورا براساس ماده 9 تشکیلاتی خود، موظف شد از «مجمع نمایندگان و فضلا» در تهیه و ارائه طرح‌ها و برنامه‌های خود استفاده کند».عملكرد مجمع بسیاری از طرح‌های مجمع در دوره‌های مختلف فعالیت خود، با گذشت زمان، بنیان مراکزی تاثیرگذار را در حوزه‌های علمیه ایجاد کرد، اگر چه تاخیر در اجرای این مصوبات را باید در کنار لزوم دوران گذار حوزه برای فعالیت‌های «قانونمند» دانست، نباید این شوخی بسیار جدی را فراموش کرد که افرادی، نظم درونی حوزه را کافی می‌دانستند و می‌گفتند « نظم در بی‌نظمی‌است »، تدوین اساسنامه مؤسسه خیریه مالی - خدماتی حوزه علمیه قم بود با هدف ارائه وام‌های قرض الحسنه و بیمه به طلاب که نمونه تکامل یافته آن در قالب « مرکز خدمات حوزه» در حال خدمت‌رسانی به طلاب است، قانون اجرایی پوشیدن لباس روحانیت که هم اکنون با عنوان آیین نامه تلبس طلاب در حال پیگیری است، تدوین طرح اعزام روحانی به مناطق محروم که در قالب « طرح هجرت» سال‌هاست که در حال اجراست، تصویب طرح تشکیل «مرکز عالی تربیت مبلغ »، تدوین طرح راه‌اندازی نشریه داخلی برای حوزه که در قالب نشریه «پیام حوزه» اجرایی شد، طرح ایجاد مراکز پرسش و پاسخ برای حوزه در سال1372به شورای عالی حوزه «مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزه» بر همین اساس تشکیل شد، به واسطه این ایده تشکیل شد. بسیاری دیگر از طرح‌های مجمع نیز اگر چه در طول سال‌های گذشته، به ظاهر به بایگانی سپرده شد اما در نهایت «تصمیم‌گیران حوزه» ناچار به اجرای آن در قالب‌های مختلف شدند. نشست‌های مجمع طلاب شهرهای مختلف از برکات دیگر این مجمع بود که به تناسب توانمندی نمایندگان هر شهر، توانسته است برنامه‌های مختلفی را متناسب با نیازهای تبلیغی انجام دهد. برگزاری نشست‌های ماهانه طلاب شهرهای مختلف کشور در قم از این برنامه‌هاست.گام‌های سیاسیحضور در سیاست، برای یک انسان مسلمان یک الزام است و این ضرورت برای حوزه به عنوان نهاد هادی و حامی ‌فعالیت‌های مثبت سیاسی، نیز بسیار ضروری است اما آنچه در برخی از مواقع از مجمع یا افراد دارای سمت در آن، بیان می‌شود، امکان جهت‌گیری‌های هدفمند را برای این مجمع متصور کرده است که به نظر می‌رسد این موضوع مجمع را از اهداف اولیه خود دور خواهد کرد، نگاهی آماری به اخبار منتشر شده از مجمع در رسانه‌های گروهی نشانگر آن است که بیشترین اخبار منتشر شده از « مجمع طلاب و فضلای حوزه» بی ارتباط با مباحث سیاسی نیست، از سوی دیگر با توجه به تغییرات ساختاری حوزه در طول سال‌های گذشته، مجمع باید به بازبینی اهداف و وظایف خود بپردازد. در هر حال تجربه «دموکراسی در حوزه» تجربه‌ای که نباید به آسانی از آن گذشت، دو روز دیگر اعضای جدید « مجمع طلاب و فضلای حوزه» انتخاب می‌شوند، افرادی که باید در اولین گام نسبت میان مجمع با نهادهای «تصمیم ساز حوزه» را شفاف‌تر کند.