بافت قدیم یزد، گنجینه گرانبهایی از آثار تاریخی و فرهنگی بشر را در خود جای داده است که با فرسودگی آن علاوه بر ساختار کالبدی، هویت فرهنگی و تاریخی شهر نیز در معرض نابودی قرار گرفته و صرفاً به یک محدوده شهری با طول و عرض جغرافیایی خاص و فاقد هویت تبدیل میشود. از زمانی که این منطقه ثبت جهانی شده، نه تنها هیچ برنامه و طرح جامعی برای حفظ و نگهداری آن ارائه نشده بلکه هر روز اخباری در مورد ناهماهنگی سازمانها با هم و انجام کارهایی به گوش میرسد که این بافت را به خروج از لیست جهانی نزدیکتر میکند.
بافت تاریخی یزد به مساحت عرصه ۷۴۳ هکتار و مساحت حریم ۵ هزار هکتار در سال ۱۳۸۴ به ثبت ملی رسید و فعالیت جدی برای به ثبت رساندن آن در میراث جهانی از نخستین سال برنامه سوم توسعه تحت عنوان «پایگاه پژوهشی و حفاظتی ملی» با اختصاص اعتبار ملی و استانی آغاز شد.
سال ۱۳۹۴ بود که این محدوده به عنوان نخستین بافت تاریخی زنده برای ثبت جهانی به یونسکو ارسال شد تا به عنوان نخستین شهر تاریخی جهان توسط جمهوری اسلامی ایران به دنیا معرفی شود.
شهریور ۱۳۹۵ ارزیاب یونسکو برای بررسی وضعیت بافت تاریخی یزد و ارائه گزارش به کمیتههای مربوطه به یزد سفر کرد و در مورد نتیجه کارش نوشت: «اکثر سایتهای جهانی دارای ویژگیهای خاص خود در حوزههای میراث ملموس و ناملموس هستند، اما میراث فرهنگی و تاریخی مردم یزد دارای ذات و روح مشترکی است.»
سرانجام پرونده شهر تاریخی یزد ۱۸ تیر ۱۳۹۶ و با اجماع اعضای کمیته به ثبت جهانی رسید.
در آن روز معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری یزد که به عنوان نماینده در این اجلاس حاضر شده بود در صفحه اینستاگرام خود نوشت: «اشک امونم رو بریده. مبارک همه مردم یزد باشه.»
تخلیه برخی مناطق بافت تاریخی
با اینکه بعد از ثبت جهانی بافت تاریخی یزد همه مسئولان مثل همیشه بدنشان گرم بود و وعده و قولهای فضایی میدادند و از برنامههایشان برای شکوفایی هر چه بیشتر این منطقه حرف میزدند، اما با گذر زمان معلوم شد نه تنها فکری برای بهتر شدن اوضاع وجود نداشت بلکه همه چیز کم کم به سمت فراموشی و تخریب و حتی ویرانی رفت.
چندی پیش بود که رئیس کمیسیون شهرسازی، معماری و عمران شورای اسلامی شهر یزد با بیان اینکه بافت تاریخی شهر دچار مشکلاتی مانند آشفتگی در ساختار اجتماعی و کالبدی است، خواستار توجه به این منطقه و جلوگیری از بروز آسیبهای گوناگونشد.
مرتضی شایق که برای بازدید به بافت تاریخی شهر یزد رفته بود با بیان اینکه این منطقه دارای ریشه سکونتی ارزشمند با غنای فرهنگی، اجتماعی و معماری است ولی دارای برخی مشکلاتی شده و همین امر منجر به تخلیه برخی از ساکنان اصیل بافت شده است.»
علیرضا نقوی، سرپرست منطقه بافت تاریخی شهرداری یزد هم با اشاره به اینکه تخریب بافتهای تاریخی ازجمله موضوعات چالشبرانگیز در حوزه شهری است، گفت: «طبق ضوابط، طرح معماری بناهای واقع در بافت تاریخی باید دارای هویت مناسب بافت بوده و این موضوع را به این سمت سوق میدهد که ساختوساز در بافت تاریخی دارای هویت و شخصیت شود.»
به گفته این مسئول، مطابق شرایط و ضوابط طرح تفصیلی، حدود ضوابط ارتفاعی، استفاده از مصالح و سایر موارد به تفکیک در بافت تاریخی مشخص شده است.
ناهماهنگی سازمانها و ضربه به هویت بافت
از زمان ثبت جهانی بافت تاریخی یزد، یک خبر خوش هم در مورد این منطقه شنیده نشده و هر چه بوده درد و نیاز و فراموشی و بیبرنامگی بوده است.
در این مدت هر سازمان و نهادیساز خودش را میزند و هیچ هماهنگی بین آنها وجود ندارد. حالا یکی از اعضای شورای اسلامی شهر یزد مدعی شده است که برخی از مجوزهایی که توسط میراث فرهنگی در بافت تاریخی یزد صادر میشود، با این بافت همخوانی ندارد.
فاطمه حقیرالسادات با بیان اینکه این بافت تنها بافت تاریخی کشور است که در یونسکو به ثبت جهانی رسیده و بر اساس قوانین و مقررات آثار ثبت شده جهانی، انجام برخی امور در آن ممنوعیت و محدودیت دارد، گفت: «متأسفانه میراث فرهنگی در برخی موارد بدون توجه به این موضوع اقدام به صدور مجوزهایی کرده که خلاف قوانین و مقررات و مغایر با دستورالعملهای حفاظت از بافت تاریخی است.»
نماینده شورای شهر یزد در منطقه بافت تاریخی شهرداری تصریح کرد: «با همه ادعاهایی که در مورد حفاظت از بافت تاریخی داریم، اما متأسفانه مجوزهای اشتباهی صادر شده که مغایر با این حرفهاست و برخی اقدامات انجام شده، این منطقه را در آستانه خطر خروج از میراث جهانی قرار میدهد.»
به گفته حقیرالسادات، ارائه مجوز بیش از ظرفیت بافت تاریخی به هتلها و بومگردیها به ویژه هتلهایی که استانداردهای لازم را ندارند، بافت را دچار مشکل کرده است.
گلایه دیگر عضو شورای شهر یزد این بود که اصلاً به جایگاه شهرداری در جلسه تودیع و معارفه مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان یزد توجهی نشده و در این جلسه مشخص شد که متأسفانه شهرداری فقط هزینهکننده بوده و جایگاهی برای آن دیده نشده است.
مشکلات موجود و اضافه شدن معضلات دیگر به آنها در شرایطی است که در سال ۹۶ و بعد از ثبت جهانی بافت تاریخی یزد ایراداتی به این منطقه گرفته و اعلام شده بود اگر این موارد رفع نشود امکان خروج آن از لیست جهانی وجود دارد.
در آن زمان، ایرادهایی به نقل از شورای جهانی بناها و محوطههای تاریخی «ایکوموس» عنوان شد که مهمترین آنها ساخت سازههای بتنی و غیرخشتی در بافت خشتی شهر یزد به خصوص در محله زرتشتیان بود. ایراد دیگر ایکوموس به ضوابط ساخت وساز در شهر یزد و نبود مدیریت یکپارچه مرتبط بود.
سومین ایراد در رابطه با جهانی شدن شهر تاریخی یزد به حریم باغ دولتآباد بازمیگشت. این شورا تأکید داشت که حریم این باغ باید افزایش یابد و ساخت و سازهای واقع در حریم این اثر ضابطهمندشود. موضوعی که هیچ وقت مد نظر قرار نگرفت و با نادیده گرفته شدن آنها و حتی اقدامات غیرکارشناسانه دیگر، هر روز بافت تاریخی یزد را به خروج از لیست جهانی نزدیکتر میکند.
