شیب ثابت روند تنش در شرق اوکراین از ابتدای سال ۲۰۲۱ با وقوع تحولاتی مانند اعزام تدریجی واحدهای مختلف ارتش روسیه به مرزهای مشترک با اوکراین، مواضع و کنشهای تهاجمی کییف علیه مسکو، توافقنامه مینسک و مناطق خودمختار شرق اوکراین، وارد فاز جدیدی شد. در این فاز جدید، مسکو بر اخذ ضمانتهای امنیتی از امریکا در مقابل استفاده نکردن از گزینه نظامی تأکید کرده و از سوی دیگر کییف گزارههای نظامی و رویکردهای تهاجمی علیه مناطق خودمختار شرق اوکراین و شبهجزیره کریمه را مطرح و راهحلهای دیپلماتیک را رد کرده است. طی ماههای اخیر ورود تهاجمی امریکا به این بحران، موجب تشدید تنش در شرق اروپا و رسیدن این روند به نقطه جوش شده است. در خصوص وضعیت این نقطه جوش ژئوپلتیک، سناریوهای مختلفی مطرح است که محتملترین آنها تداوم وضعیت موجود و کماحتمالترین سناریوها، سناریوهای وقوع جنگ نظامی گسترده (نه جنگ محدود) یا رسیدن طرفین به یک توافق است. در خصوص این روند، بحثهای مختلفی مانند آینده نظم بینالمللی در سایه رقابت غرب با روسیه و چین مطرح است، اما یکی از مهمترین این بحثها، فرصتهای این بحران برای جمهوری اسلامی ایران است. در خصوص این بحث، نکات زیر مطرح است:
۱- امریکا از سال ۲۰۱۴ به صورت رسمی درصدد تغییر تمرکز راهبردی سیاست خارجی و نظامی خود از غرب به شرق آسیا و علیه چین است. در این راستا امریکا تلاش میکند با ایجاد اتحادهای منطقهای و بینالمللی علیه چین، حضور کمی خود را در غرب آسیا کاهش دهد. در این راستا حتی برخی تحلیلگران غربی از ضرورت همراه کردن روسیه با غرب علیه چین سخن میگفتند، اما در نهایت، امریکا امروز در شرق اروپا مشغول شده است. مشغول شدن امریکا در شرق اروپا به معنای کاهش بیشتر عمق و دامنه تمرکز امریکا بر منطقه غرب آسیا و خلیجفارس است.
۲- واکنش روسیه به گسترش ناتو در شرق اروپا و حمایت چین از این واکنش میتواند روند گسترش و حضور این سازمان نظامی غربی در مناطق دیگر جهان مانند مرزهای شمالی و غربی ایران را نیز با چالشهای جدی یا حتی موانع سخت مواجه سازد.
۳- غرب در مواجهه با روسیه، سلاحی جز تحریمهای اقتصادی ندارد. به کار بستن حربه تحریمهای اقتصادی علیه روسیه، به معنای تقویت روابط اقتصادی روسیه با کشورهایی مانند چین و ایران از یک سو و از سوی دیگر تقویت سازوکارها و نهادهای منطقهای است؛ نهادهای منطقهایای که کمترین تأثیرپذیری را از غرب دارند.
۴- امریکا در مقابله راهبردی با چین در جستوجوی شرکایی برای ترتیب دادن اتحادهای نظامی منطقهای است. این رویکرد در مواجهه با روسیه نیز در دستور امریکا قرار گرفته است. این در حالی است که در مقابل اتحادهای نظامی هژمونی در حال سقوط غرب، چین، روسیه و کشورهای مستقلی مانند ایران در حال شکل دادن به اتحادهای اقتصادی هستند. بحران اوکراین این روند را تشدید خواهد نمود.
۵- در واکنش به بحران اوکراین، امریکا جنگهای دیپلماتیک، اقتصادی و اطلاعاتی را علیه روسیه، رهبری خواهد کرد، اما در مقابل گزینه جنگ نظامی، گزینهای جز حمایت از جنگ نیابتی ندارد. این حمایت نیز نمیتواند طولانی باشد. اگر در زمینگیر کردن ارتش سرخ اتحاد جماهیر شوروی در افغانستان، دلارهای نفتی سعودی، پشتوانه اقدامات امریکا بود، اما در اوکراین نه خبری از دلارهای سعودی خواهد بود و نه وضعیت داخلی امریکا، حمایت از یک جنگ نیابتی طولانیمدت را ممکن میسازد (صرفنظر از تفاوتهای اوکراین و افغانستان). این واقعیت که امریکا به رغم همه لفاظیهایش حاضر به دفاع از دوستان خود نیست، موضوعی ناامیدکننده برای متحدان این کشور در غرب آسیا خواهد بود.
۶- تداوم تنش در اوکراین و رقابت غرب با روسیه و چین در پروندههایی مانند پرونده اوکراین (برخلاف سال ۲۰۱۴ که چین و روسیه دو راه متفاوت را طی میکردند، امروز و با تغییر روندهای جهانی، این دو کشور تلاش میکنند هماهنگی بیشتری داشته باشند) به معنای تغییر در مؤلفههای نظم جهانی و حرکت به سمت نظم چندقطبی است.
۷- نکته مهم دیگر، فعال شدن گسلهای موجود در جبهه غرب است. غرب در معنای امروزین خود، غربِ دوران جنگ سرد نبوده و روسیه نیز همان شوروی دشمن ایدئولوژیک غرب نیست. منافع اقتصادی و وابستگی متقابل میان برخی کشورهای غربی با روسیه، اختلافات در جبهه غرب را پررنگتر و رسیدن به اجماع در این جبهه را سختتر خواهد کرد.
کاهشِ بیشتر تمرکز امریکا بر غرب آسیا، تداوم روند افول امریکا و هژمونی غرب، تقویت نظم چندجانبه در سطح جهانی، تقویت سازوکارهای منطقهای پیرامون ایران، تقویت ترتیبات منطقهای علیه جنگ اقتصادی غرب، تقویت روابط اقتصادی ایران و روسیه، کاهش یکپارچگی جبهه غرب و ناامیدی متحدان منطقهای امریکا در خرید امنیتشان، موقعیت مناسبی را برای سیاست خارجی مستقل جمهوری اسلامی ایران ایجاد خواهد کرد تا نظم نوین منطقهای در غرب آسیا را حول محور مقاومت تثبیت و طرح نظم امریکایی حول محور غربی- عبری- عربی را برای همیشه دفن کند.
