در مکتب انسانساز اسلام، انسان به عنوان مخلوق احسن موجودی مسئول است. آدمی نه تنها نسبت به جامعه و اطرافیان خود مسئول است، بلکه نسبت به ذره ذره وجود خویش نیز مسئول میباشد. براساس آیات شریفه قرآن کریم، خداوند همهچیز حتی جان و حیات آدمی را به امانت به او سپرده است. انسان باید در قبال امانت احساس مسئولیت کند، بنابراین مسئولیتپذیری از لوازم و عوامل بسیار مهم در جامعه اسلامی محسوب میشود. در ادامه نمونهای از آیات و احادیث را در این زمینه میخوانید.
- فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ (الأعراف: ۶) – «مردم و پیامبران نسبت به کار و مسئولیتی که آن را عهده دار شدهاند مورد محاسبه قرار میگیرند.»
- مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً (نحل/۹۷) - «هر کس چه زن و چه مرد، کار شایستهای انجام دهد و مؤمن باشد به او زندگی پاکیزه وخوشایندی میبخشیم.»
- پیامبر (ص) میفرماید: کُلُّکُمْ رَاعٍ فَمَسْئُولٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ، فَالأَمِیرُ الَّذِی عَلَى النَّاسِ رَاعٍ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُمْ، وَالرَّجُلُ رَاعٍ عَلَى أَهْلِ بَیْتِهِ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُمْ، وَالمَرْأَةُ رَاعِیَةٌ عَلَى بَیْتِ بَعْلِهَا وَوَلَدِهِ وَهِیَ مَسْئُولَةٌ عَنْهُمْ، وَالعَبْدُ رَاعٍ عَلَى مَالِ سَیِّدِهِ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُ، أَلاَ فَکُلُّکُمْ رَاعٍ وَکُلُّکُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ. (بخاری/ش ۲۵۵۴) - «هر کدام از شما مسئول است و از هر یک از شما، در مورد زیر دستانش سؤال خواهد شد. رهبر جامعه، مسئول رعیت خود میباشد. مرد، مسئول خانواده و زیر دستانش میباشد. زن در خانه شوهر، مسئول زیر دستان خود است. خدمتگزار، مسئول است و از او در مورد اموال صاحبش سؤال خواهد شد. آگاه باشید همه شما مسئول هستید و از شما در مورد مسئولیتتان، سؤال خواهد شد.»
-پیامبر اکرم (ص): أیمَا امْرِئٍ وَلِیَ مِنْ أمْرِ المُسْلِمِینَ وَلَمْ یحُطْهُم بِما یحُوطُ بِهِ نَفْسَهُ لَمْ یرَحْ رائِحَةَ الجَنَّةِ. (کنزالعمال، ج ۶)
- «هر کس بخشی از کار مسلمانان را بر عهده گیرد و در کار آنها مانند کار خود دلسوزی نکند، بوی بهشت را استشمام نخواهد کرد.»
- امام على (ع): اِتَّقُوا اللّه فی عِبادِهِ و بِلادِهِ فإنّکم مسئولونَ حتّى عنِ البِقاعِ و البَهائمِ، أطِیعُوا اللّه و لا تَعصُوهُ. - «از خدا بترسید درباره بندگان او و سرزمینهایش، زیرا شما حتى نسبت به قطعههاى زمینها و چارپایان نیز باید پاسخگو باشید. از خدا اطاعت کنید و نافرمانى او نکنید.»
- امام صادق (ع) درباره مسئولیت انسان در قبال اعضا و جوارحش میفرماید: یسألُ السَّمعُ عَمّا سَمِعَ، و البَصَرُ عَمّا نَظَرَ إلَیهِ، و الفُؤادُ عَمّا عَقَدَ علیهِ. - «از گوش درباره آنچه شنیده است بازخواست مى شود و از چشم درباره آنچه بدان نگریسته است و از دل درباره باورها و دلبستگىهایش.»
- امام صادق (ع): «اگر تلاش کنم حاجت برادر دینی خودم را بر آورم نزد من محبوبتر از این است که هزار بنده آزاد کنم و هزار اسب را با زین و لگام در راه خدا به جبهه جنگ روانه نمایم.»
