گفت‌وگو با حجت‌الاسلام و‌المسلمين فرجام، مدير اجرايي حوزه علميه خراسان

موضوع، مديريت تحول در حوزه است نه ايجاد آن

حوزه علميه خراسان، با قدمتي نزديک به 400 سال، از کهن‌ترين حوزه‌هاي علميه به شمار مي‌آيد، اين حوزه همانند ديگر مراکز از نوسانات مختلف سياسي و اجتماعي به ويژه در سال‌هاي قبل از پيروزي انقلاب اسلامي به دور نمانده است و توانسته با شدت و ضعف‌هايي فعاليت خود را ادامه دهد، ضعف‌هايي که با پيروزي انقلاب اسلامي به سرعت به قوت تبديل شد و توانست مسير درخشاني براي رشد حوزه‌هاي علميه ترسيم کند. آنچه مي‌خوانيد حاصل گفت‌وگويي کوتاه با حجت‌الاسلام فرجام، مدير حوزه علميه خراسان بزرگ شامل استان‌هاي خراسان رضوي، جنوبي و شمالي است.از تاريخچه حوزه علميه خراسان آغاز کنيم؟حوزه علميه خراسان تاريخي همزمان با حضور حضرت امام رضا(ع)در خراسان دارد. در زمان ايشان مباحث مختلف علمي توسط ايشان براي شاگردان بيان مي‌شد که مي‌توان اين را آغاز فعاليت حوزه علميه در خراسان دانست اما حوزه علميه به معناي امروزي آن در خراسان، همزمان با صفويه رونق خاصي گرفته که اين شرايط باعث شده شخصيت‌هاي برجسته‌اي در اين حوزه پرورش يافته يا از شهرهاي مختلف به اين شهر مهاجرت کنند، شخصيتي مانند مقام معظم رهبري در اين حوزه پرورش يافته‌اند و برزگاني مانند آيت الله‌العظمي ميلاني يا حاج آقا حسن قمي به اين حوزه مهاجرت کردند. و در دوران پهلوي چطور؟بسياري از مدارس علميه که در اطراف حرم مطهر رضوي تأسيس شده‌اند و قدمتي بيش از چند قرن داشتند، در اين دوران يا به صورت کامل مثل حوزه علميه ابداليه، حاج حسن و باقريه تخريب شد يا مانند ميرزا جعفر و خيرات خان تعطيل شدند، بعد از پيروزي انقلاب اسلامي نيز بحمدالله اين حوزه هم به لحاظ کمي و هم کيفي رشد خوبي داشته است بسياري از حوزه‌ها مانند حوزه علميه نواب بازسازي شد و مراکزي مانند ميرزا جعفر و خيرات خان در قالب جديد آموزشي به عنوان دانشگاه علوم رضوي فعاليت خود را آغاز کرد، همچنين برخي از مدارس علميه البته با فاصله نسبت به حرم مطهر تأسيس شد. از لحاظ تعداد طلاب نيز رشد بسيار خوبي داشته است که با قبل از پيروزي انقلاب اسلامي قابل مقايسه نيست. الان چند طلبه در حوزه علميه خراسان مشغول به تحصيل هستند؟الان در حوزه‌هاي علميه خراسان رضوي، شمالي و جنوبي، بيش از 22 هزار نفر مشغول به تحصيل در مدارس تحت پوشش هستند که از اين تعداد 3600 طلبه خواهر در 36 حوزه علميه و 18400 نفر طلاب برادر در120 مدرسه علميه فعاليت دارند.طلاب غير ايراني چه تعداد هستند؟ يکهزار و 250 طلبه غير ايراني در خراسان مشغول به تحصيل هستند که با برنامه‌هاي مستقلي که از سوي دفتر جامعهًْ المصطفي العالميه در خراسان تدوين مي‌شوند مشغول به تحصيل هستند. فعاليت‌هاي اين افراد از چند سال قبل به جامعه واگذار شده و هم اکنون اين افراد تحت پوشش مرکز مديريت حوزه علميه خراسان قرار ندارند. طلاب بالاتر از ديپلم چه تعداد هستند؟امسال سومين حوزه علميه ويژه اين گروه از طلاب فعاليت خود را آغاز کرد. در سال گذشته 70 طلبه بالاتر از ديپلم مشغول به تحصيل بودند که امسال 20 نفر به اين افراد اضافه شدند. مديريت حوزه علميه خراسان از چه زماني آغاز شده است؟ ساختار اداري حوزه علميه خراسان از سال 1360 در قالب شوراى نمايندگان هيأت بررسي حوزه علميه و شوراى برنامه‌ريزي مديريت حوزه علميه خراسان، جهت انجام امور اداري و آموزشي طلاب با اشراف آيت‌الله واعظ طبسي(دامت بركاته)، توليت آستان قدس رضوي فعاليت خود را آغاز کرد و به مرور سير تکاملي خود را ادامه داد. از سال 75 نيز برنامه آموزشي يکسان براي حوزه‌هاي علميه استان خراسان اجرايي شد و از همان زمان نيز پذيرش طلاب به صورت متمرکز آغاز شد. ساختار مرکز نيز دو معاونت آموزش و پژوهش، پشتيباني و برنامه‌ريزي همچنين دفاتر مديريت و ارتباطات، پذيرش و تحقيقات، فرهنگي و تربيتي، سياسي، خواهران و امور اهل سنت تشکيل شده است. به نظر مي‌رسد بخشي از اين ساختار بايد عوض شود؟ مثلاً توجه به اهميت پژوهش بايد اين بخش از آموزش تفکيک شود؟بله، تغيير ساختار اداري مرکز در شوراي سياستگذاري تصويب شده و هم اکنون در حال تدوين نظام جديد اداري هستيم تا پس از تدوين و تصويب نهايي، اجرايي شود. اصل تغيير چارت تصويب شده و هم اکنون يک تيم در حال تدوين چارت جديد است. نسبت ميان حوزه علميه قم و خراسان چگونه است؟ اصول کلي برنامه‌ريزي آموزشي با حوزه علميه قم مشترک است اما با توجه به استقلال حوزه علميه خراسان اگر تغييرات يا اصلاحاتي لازم باشد، با حفظ اين ارتباط انجام شده و خواهد شد. از وضعيت آموزشي طلاب بفرماييد؟ بحمدالله فعاليت‌هاي آموزشي طلاب در وضعيت بسيار خوبي قرار دارد، مي‌دانيد دروس خارج فقه و اصول بالاترين سطح درسي در حوزه است که روزانه فقط 25 درس خارج در حوزه علميه مشهد برگزار مي‌شود، براي طلاب خواهر هم از دوسال پيش در دو حوزه علميه اسلام شناسي و نرجس خاتون سطح سه (کارشناسي ارشد) راه‌اندازي شده که در حال حاضر 45 خواهر در اين سطح مشغول به تحصيل هستند و سطح چهار نيز به زودي راه‌اندازي مي‌شود. همچنين در نظر است که رشته‌هايي جديد براي خواهران تأسيس شود.سطح 4 براي برادران راه‌اندازي شده است؟ سطح چهار حوزه که به معناي چندين سال شرکت در دروس خارج فقه و اصول است از چندين سال قبل آغاز شده و در حال پيگيري هستيم تا امکان اعطاي مدرک رسمي سطح چهار (دکتري) به طلاب برادر فراهم شود. براي اعطاي اين مدرک چه اقداماتي انجام شده است؟مکاتباتي با شوراي عالي انقلاب فرهنگي انجام شده تا پس از اخذ مجوز از اين شورا، امکان اعطاي مدرک سطح چهار (دکتري) به طلاب فراهم شود. تاکنون مدارک علمي سطوح ديگر صادر شده است؟بله، تاکنون 871 دانش نامه علمي مقاطع سطح يک و دو صادر شده،چهار نفر نيز موفق به دريافت دانش‌نامه علمي سطح سه (کارشناسي ارشد) شده‌اند. بين دروس آموزشي حوزه علميه خراسان و ديگر حوزه‌ها تفاوتي وجود دارد؟کليات دروس يکسان است ولي براي طلاب حوزه‌هاي علميه خراسان برنامه‌هاي ويژه‌اي طراحي شده که در کنار برنامه‌هاي مشابه با ديگر مراکز آموزشي در حال اجراست مثلاً براي تمامي طلاب آموزش 10مهارت پژوهشي مانند استفاده از رايانه و فن نگارش طراحي شده است. همچنين براساس برنامه آموزشي سطح، يک طلبه موظف است که تا پايان دروس سطح، يک دوره کامل تفسير را به اتمام برساند که کتاب‌هاي آموزشي اين درس به تناسب تغيير مي‌کند. چند رشته تخصصي در حوزه علميه خراسان ارائه مي‌شود؟ علاوه بر دانشگاه علوم اسلامي رضوي که در رشته‌هاي بسيار متنوعي حتي تا دکتري امکان ادامه تحصيل تخصصي طلاب را فراهم کرده است، هم‌اکنون در حوزه علميه نواب، سه رشته تخصصي فقه و اصول، ادبيات عرب و فلسفه و کلام ايجاد شده است که گروهي از طلاب در اين رشته‌هاي تخصصي مشغول به تحصيل هستند.يکي از دغدغه‌هاي مقام معظم رهبري، بحث تحول در حوزه‌هاست، حوزه علميه خراسان براي اين موضوع چه اقداماتي انجام داده است؟يکي از مهم‌ترين نکاتي که در سخنان مقام رهبري بايد مورد توجه قرار بگيرد اين است که ايشان فرموده‌اند تحول در حوزه اجتناب ناپذير است؛ يعني فعاليت‌هاي حوزوي به صورت دائمي در حال تحول است و به بيان ديگر تحول در حوزه، ذاتي است، اما آنچه در اين ميان مهم است اين است که اين تحول بايد به شيوه مناسب مديريت شود، پس محور بحث، تحول در حوزه نيست بلکه محور، مديريت تحول در حوزه است. پس من بايد سؤال را تغيير بدهم، براي مديريت تحول در حوزه چه اقدامي در حوزه علميه خراسان انجام شده است؟ اين تلاش‌ها در موضوعات مختلفي بوده، مثلاً در موضوع جذب و پذيرش امسال تفاهم نامه‌اي با آموزش و پرورش امضا شد تا با همکاري ائمه جماعات مدارس، افراد نخبه براي تحصيل به حوزه‌هاي علميه معرفي شوند، ساماندهي امور اساتيد و برگزاري دوره‌هاي آموزشي به همراه تدوين آيين‌نامه جذب و گزينش اساتيد، موضوع توانمند‌سازي مدارس و برگزاري اردوهاي رشد براي طلاب، انجام فعاليت‌هاي پژوهشي مانند ايجاد کتابخانه‌هاي تخصصي در مدارس، ايجاد دروس تخصصي براي طلاب سال ششم و بالاتر تا ارتباط اين افراد با حوزه و حضور منظم در کلاس قطع نشود. يک محور ديگر برنامه‌اي با عنوان مدرسه نمونه است که تشويق مدارس علميه برتر در دستور کار اين برنامه است، برگزاري جشنوار‌هاي پژوهشي براي طلاب، انتشار نشريات تخصصي براي مديران و انتشار خبرنامه پژوهشي، حضور در نمايشگاه‌هاي مختلف مانند نمايشگاه بين‌المللي قرآن، همچنين حضور الزامي طلاب در حال تحصيل در مقطع خارج در درس تخصصي تفسير قرآن کريم که با هدف آشنايي بيشتر طلاب با تفسير قرآن انجام مي‌شود، استفاده از فن آوري‌هاي نوين مانند ايجاد وب کيوسک‌هاي اطلاع رساني به طلاب و ايجاد سايت حوزه علميه خراسان، مجموع اين برنامه بخشي از برنامه‌هايي است که به عنوان مديريت تحول در دستور کار مرکز مديريت حوزه‌هاي علميه خراسان قرار گرفته است.