بحران پناهجویان که از سال ۲۰۱۴ با رهسپار شدن صدها هزار نفر از اتباع کشورهای درگیر جنگ در غرب آسیا به ویژه عراق و سوریه و بعدها افغانستان به سوی اروپا آغاز شد، در چند سال گذشته به انحای مختلف و با فراز و نشیبهایی همچنان ادامه یافته است. ابتدا مسیر عبور پناهجویان از طریق ترکیه به یونان و از آنجا به سایر کشورهای اروپایی بود. در سالهای بعد مسیر مدیترانه اهمیت بیشتری یافت و پناهجویان آفریقایی در کنار اتباع برخی کشورهای غرب آسیا، با استفاده از قایقها و انواع شناورهای غیرایمن خود را از لیبی به جزیره ایتالیایی لامپدوزا و از آنجا به سایر کشورهای اتحادیه اروپا میرساندند. با این حال در چند ماه اخیر مسیر جدیدی یعنی از ترکیه به بلاروس و از آنجا به لهستان و لیتوانی به عنوان دو کشور اروپای شرقی عضو اتحادیه اروپا مورد توجه مهاجران غیر قانونی و پناهجویان قرار گرفته و باعث شکلگیری بحران جدیدی در روابط شرق و غرب شده است. در واقع اکنون بحران پناهجویان در مرزهای بلاروس و لهستان از بحرانی اجتماعی و انسانی به بحرانی امنیتی تغییر وضعیت پیدا کرده که میتواند پیامدهای جدی بر وضعیت امنیتی اروپا بگذارد. در پی افزایش ورود پناهجویان از بلاروس، دو کشور لهستان و لیتوانی در مرزهای خود با آن کشور وضعیت فوقالعاده اعلام کردهاند.
وضعیت وخیم پناهجویان
وضعیت پناهجویان در مرز بین لهستان و بلاروس و در سایه سختگیریهای ورشو بسیار فاجعه بار است. در حال حاضر در مناطق مرزی بین لهستان و بلاروس در حال حاضر حدود ۲ تا ۴ هزار پناهجو گرفتار شدهاند. هردو کشور نیروهایی را در مرزهای خود مستقر کردهاند. به دلیل فشارهای نیروهای مرزبانی بلاروس که این پناهجویان را وادار به حرکت به سمت مرز لهستان و گذر از آن میکنند و از سوی دیگر برخورد شدید نیروهای مرزبانی لهستان که برخورد خشونتآمیزی با این افراد دارند این پناهجویان هیچ راه چارهای نداشته و بلاتکلیف و در شرایط بسیار سختی در نقاط مرزی این دوکشور گیر افتادهاند. لهستان از ۱۱ شهریور (۲ سپتامبر) با اعلام وضعیت فوقالعاده در مناطق مرزی با بلاروس اجازه ورود سازمانهای حقوق بشری و خبرنگاران را به این منطقه نمیدهد. ورشو در هفتههای اخیر هزاران نیروی امنیتی و نظامی را در این مرزها مستقر کرده و یک حصار موقت در امتداد این مرزها کشیده و کنترلها را به شدت تشدید کرده است. تارنمای روزنامه دیلی میل در این زمینه نوشت: «از زمان آغاز اعمال تحریمهای بروکسل علیه بلاروس، تعداد پناهجویان در مرز ۶۷۰ کیلومتری بلاروس با اتحادیه اروپا در حال افزایش است. درسال جاری نیز بیش از ۴۱۰۰ پناهجو وارد لیتوانی شدهاند که این تعداد ۵۰ برابر بیشتر از آمار سال ۲۰۲۰ است.» پناهجویان میگویند مأموران مرزی لهستان و لیتوانی آنها را به عقب برمیگردانند و مأموران مرزی بلاروس مانع برگشتن آنها به خاک بلاروس میشوند. رسانه آلمانی «ان تی وی» در گزارشی به شرایط اسفبار پناهندگانی که به دلیل سیاستهای سختگیرانه لهستان در مرزهای بین این کشور با بلاروس گیر افتادهاند، نوشت: «وضعیت پناهجویان فاجعهبار است. آنان در هوای آزاد و در دمای حدود صفردرجه در شب و حدود ۸ درجه در روز گرفتار شدهاند؛ بدون غذا، بدون چادر و بدون مراقبتهای پزشکی زندگی میکنند و سازمانهای امدادی و روزنامهنگاران هم اجازه ملاقات با آنها را ندارند.»
تقابل مینسک با بروکسل
بهرغم اختلافات زیادی که درباره چگونگی رفتار با پناهجویان در اتحادیه اروپا شکل گرفته است، اما «شارل میشل» رئیس شورای اروپا به نمایندگی از ۲۷ عضو این اتحادیه همبستگی کامل خود در این زمینه را با لهستان اعلام کرده است. وی تأکید کرده که اتحادیه اروپا باید پاسخ مشترکی به سیاستهای بلاروس در اعزام پناهجویان به سمت مرزهای اتحادیه اروپا از خود نشان دهد. بروکسل این اقدام دولت بلاروس را جنگ هیبریدی مینسک علیه اتحادیه اروپا خوانده و معتقد است این اقدام تلافیجویانه دولت بلاروس، در برابر تحریمهای وضع شده بروکسل علیه مینسک طی ماههای گذشته اتخاذ شده است؛ ادعایی که از سوی دولت بلاروس تکذیب شده است. در واقع اکنون پناهجویان به ابزاری برای اقدامات متقابل بین بلاروس و اتحادیه اروپا و در سطحی کلانتر به ابزاری در تقابل روسیه با امریکا و ناتو تبدیل شدهاند. در این راستا آنتونی بلینکن وزیر خارجه امریکا در گفتگو با همتای لهستانی خود، ضمن انتقاد از دولت بلاروس مدعی شد اقدامات دولت بلاروس با هدف منحرف کردن توجهها از اقدامات روسیه در مرز با اوکراین انجام میشود. اتحادیه اروپا «الکساندر لوکاشنکو» رئیسجمهور بلاروس را متهم میکند که به طور عامدانه پناهجویان را از بلاروس روانه مرزهای اتحادیه اروپا میکند تا در برابر تحریمهای بروکسل واکنش تلافیجویانه نشان دهد. لهستان، لیتوانی، لتونی و اتحادیه اروپا طی ماههای اخیر، دولت بلاروس را به سوق دادن عمدی مهاجران به درون اتحادیه اروپا متهم کردهاند. این در حالی است که مقامات لهستان نه فقط مرزهای این کشور بر روی ورود پناهجویان بستهاند، بلکه از (ناتو) نیز خواسته علیه پناهجویان در مرز اقدام کنند. در عین حال این اقدام مینسک، واکنش برخی کشورهای اروپایی را برانگیخته و «هایکو ماس» وزیر امور خارجه آلمان، بلاروس را به گسترش و تشدید تحریمهای اتحادیه اروپا تهدید کرده است.
واکنشهای بینالمللی
شرایط سخت و غیرانسانی پناهجویان سبب شده تا نهادهای بینالمللی نسبت به شرایط موجود، به کشورهای اروپایی از جمله لهستان هشدار دهند. سازمان عفو بینالملل در این زمینه از ورشو خواسته تا وضعیت فوقالعاده در این منطقه را لغو کند و مراقبت و تأمین مناسب نیازهای پناهجویان و رسیدگی به درخواستهای پناهندگی آنها را در دستور کار قرار دهد. «فیلیپو گراندی» کمیسر عالی سازمان ملل در امور پناهندگان نیز در سخنانی در پارلمان اروپا از رفتارهای اتحادیه اروپا علیه پناهجویان انتقاد و تأکید کرد که همواره و بارها شاهد اخراجهای خشونت آمیز و ترفندهای قانونی برای نپذیرفتن پناهجویان در اروپا هستیم. به گفته او، اتحادیه اروپا که نهادی مبتنی بر حاکمیت قانون است باید در این زمینه بهتر عمل کند. این مقام ارشد سازمان ملل، اتحادیه اروپا را به نقض قانون در برخورد با پناهجویان متهم کرد و افزود: در برخی مناطق شاهد عقب راندن خشونت آمیز پناهجویان همراه با ضرب و شتم آنها هستیم. پناهجویان و مهاجران گاهی برهنه و به رودخانهها پرتاب میشوند یا به حال خود رها میشوند تا در دریا غرق شوند. مخاطب این مقام سازمان ملل به خصوص لهستان، ایتالیا و یونان هستند که در مرزهای اتحادیه اروپا در شرق و جنوب اروپا قرار دارند. در عین حال انتقاد شدید سازمان ملل از برخوردهای غیرانسانی کشورهای اتحادیه اروپا با پناهجویان در پرتو رویدادها و تحولات اخیر در این زمینه به ویژه در مرزهای لهستان و بلاروس معنا پیدا میکند. به همین دلیل گراندی با اشاره به شرایط فاجعهبار پناهجویان در مرز لهستان بدون اینکه از کشوری نام ببرد. این مسئله را غیر قابل قبول دانست که دولتها افراد آسیبپذیر را به سفرهای خطرناک تشویق میکنند به نظر میرسد منظور وی بلاروس است که پناهجویان را به حرکت به سوی مرزهای لهستان و لیتوانی تشویق میکند.
جمعبندی
قطع نظر از وضعیت کنونی پناهجویان در مرزهای بین بلاروس و اتحادیه اروپا که با غیرانسانیترین برخوردها مواجه هستند، اما نگاهی به نحوه برخورد بسیاری از کشورهای عضو این اتحادیه از زمان شکلگیری بحران پناهجویان نشاندهنده مسئولیتناپذیری اروپاییها در قبال پناهجویان و انواع برخوردهای غیرانسانی با آنان است. کشورهای اروپایی درحالی سیاستهای سختگیرانه و ضدانسانی علیه پناهجویان اتخاذ کردهاند که همواره مدعی انساندوستی، دفاع از حقوق انسانی، رعایت مسائل مربوط به حقوق بشر و آزادی در عرصه بینالملل بودهاند و در این زمینه بسیاری از کشورها را به نقض حقوق بشر متهم کرده و مجازاتهایی را، چون تحریم برای آنان در نظر میگیرند. «جرالد کناوس» کارشناس برجسته مهاجرت و جامعهشناس غربی با اشاره به وقوع بزرگترین بحران اخلاقی اتحادیه اروپا در مرزهای خود طی سالهای اخیر میگوید: این اتحادیه نمایشی را به راه انداخته که در آن همه اصول خود را نادیده میگیرد.
