توهین در لغت به معنای اهانت کردن و تحقیر کردن است و در هر جامعهای توهین کردن یک ضد ارزش و ضد فرهنگ تلقی میشود، توهین از منظر قوانین موجود در کشور ما جرم است و مجازات سنگینی هم دارد. با توجه به گسترش فضای مجازی جرائم در این فضا هم به شدت در حال افزایش است، بنابراین یکی از جرائم مهم در فضای مجازی که این روزها خیلی زیاد مورد توجه قرار گرفته، واژه توهین سایبری یا همان جرم توهین در فضای مجازی است، بنابراین چنانچه افراد در فضای مجازی از جمله: اینستاگرام، تلگرام، واتساپ، کلاب هاوس، توئیتر و... به شخصی توهین کنند، این مسئله قطعاً قابل پیگیری است.
از منظر علم حقوق جرم توهین یکی از جرائم علیه حیثیت معنوی اشخاص محسوب میشود و به هر رفتاری اعم از فعل، گفتار، اشاره، نوشتار یا نظایر آن که بتواند به نحوی موجب تحقیر کردن یا خوار و خفیف کردن مخاطب توهین در نظر عموم افراد جامعه قرار بگیرد توهین گفته میشود. نکته مهم در خصوص جرم توهین این است که توهین یک جرم مطلق است و مقید به نتیجه خاصی نیست، یعنی اگر مخاطب توهین از شعور و شخصیت بالایی هم برخوردار باشد و عملاً از توهین صورت گرفته ناراحت نشود، باز هم جرم توهین به صرف موهن بودن رفتار مرتکب آن، ارتکاب یافته و قابل رسیدگی در دادگاه است.
نکته مهم در خصوص جرم توهین این است که توهین باید به صورت عمدی و آگاهانه رخ دهد، یعنی اگر فردی در حالت خواب، بیهوشی، هیپنوتیزم، مستی و نظایر آن به دیگری توهین کند جرم توهین رخ نمیدهد، بلکه فرد باید به موهن بودن رفتار خود آگاهی داشته باشد نه آنکه به دلایلی از قبیل تفاوت فرهنگی یا تفاوت زبانی یا تفاوت قومی که در برخی زبانها یا فرهنگها الفاظ معانی مختلف دارد بگوییم آن فرد توهین کرده است، بنابراین اگر آن شخص نسبت به موهن بودن رفتار خود جاهل باشد آن رفتار جرم توهین تلقی نمیگردد.
در رابطه با عنصر قانونی جرم توهین چه در فضای حقیقی چه در فضای مجازی باید به ماده ۶۰۸ قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات اشاره کرد. در این ماده قانونگذار ما به صراحت تمام بیان میکند: توهین به افراد از قبیل فحاشی و استعمال الفاظ رکیک چنانچه موجب حد قذف نباشد به مجازات جزای نقدی درجه شش محکوم میشود. علاوه بر این ماده، قانونگذار ما با توجه به شخصیت و مقام طرف اهانت مجازات جرم توهین را شدیدتر در نظر گرفته است.
چنانکه در ماده ۶۰۹ قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات میگوید: هر کس با توجه به سمت، یکی از رؤسای سه قوه یا معاونان رئیسجمهوری یا وزرا یا یکی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی یا نمایندگان مجلس خبرگان یا اعضای شورای نگهبان یا قضات یا اعضای دیوان محاسبات یا کارکنان وزارتخانهها و مؤسسات و شرکتهای دولتی و شهرداریها در حال انجام وظیفه یا به سبب آن توهین نماید به سه تا شش ماه حبس یا تا (۷۴) ضربه شلاق یا دو تا ۲۵ میلیون ریال جزای نقدی محکوم میشود.
متأسفانه در خصوص جرم توهین سایبری یا همان جرم توهین در فضای مجازی به صورت صریح و آشکار چیزی در قانون جرائم رایانهای مصوب ۱۳۸۸ بیان نشده است، اما از آنجایی که هتک حیثیت با توهین رابطه متقابلی دارد میتوانیم مطابق با ماده ۱۶ قانون جرائم رایانهای با افرادی که در فضای مجازی موجب هتک حیثیت دیگران میشوند برخورد کرد، چراکه قانونگذار ما در این ماده میگوید: هرکس به وسیله سیستمهای رایانهای یا مخابراتی، فیلم یا صوت یا تصویر دیگری را تغییر دهد یا تحریف کند و آن را منتشر یا با علم به تغییر یا تحریف منتشر کند، به نحوی که عرفاً موجب هتک حیثیت او شود، به حبس از ۹۱ روز تا دو سال یا جزای نقدی از پنج تا ۴۰ میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.
قانونگذار ما در ماده ۲۶۲ قانون مجازات اسلامی در خصوص توهین به مقدسات هم میگوید: هر کس پیامبر اعظم (ص) یا هر یک از انبیای عظام الهی را دشنام دهد یا قذف کند ساب النبی است و به اعدام محکوم میشود. قانونگذار ما در تبصره همین ماده تأکید میکند: قذف هر یک از ائمه معصومین علیهم السلام یا حضرت فاطمه زهرا (س) یا دشنام به ایشان در حکم سب نبی است. نکته مهم در خصوص جرم توهین که باید به آن اشاره کرد این است که توهین ممکن است به صورت حضوری یا غیابی باشد. در واقع لازم نیست حتماً در حضور شخصی او را مورد توهین قرار دهیم، بلکه همین که فردی، شخص دیگری را در غیاب او هم مورد توهین قرار دهد مرتکب جرم توهین شده است و همچنین برای تحقق جرم توهین راست یا دروغ بودن اعمال به کار رفته شرط نیست و عمده مطلب این است که گفتار یا رفتار فرد در نظر عرف جامعه وهنآور و سبککننده باشد.
در خصوص جرم توهین از طریق تلفن یا موبایل یا دیگر وسایل ارتباطی باید گفت اگر فردی توسط تلفن برای شما ایجاد مزاحمت یا به شما توهین کند، قانونگذار ما در خصوص اینگونه مزاحمتها و توهینها به وسیله تلفنهای همراه و ثابت مطابق با ماده ۶۴۱ قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات با متخلفین برخورد و به صراحت بیان میکند: هر گاه کسی به وسیله تلفن یا دستگاههای مخابراتی دیگر برای اشخاص ایجاد مزاحمت نماید علاوه بر اجرای مقررات خاص شرکت مخابرات، مرتکب به حبس از یک تا شش ماه محکوم خواهد شد. در خصوص ماده ۶۴۱ یک نکته بسیار مهم وجود دارد آن هم این است که مجازاتی که در این ماده در نظر گرفته شده فقط برای ایجاد مزاحمت است و اگر فردی همراه با مزاحمت به فرد دیگر توهین کند یا او را تهدید کند و... به هر دو مجازات یعنی هم مجازات مزاحمت و هم جرمی که مرتکب شده است محکوم خواهد شد.
در پایان باید به این نکته مهم اشاره کرد که اگر فردی از جانب فرد دیگری در فضای حقیقی یا مجازی با تهدید روبهرو شد فرد تهدید شده میتواند از طریق مراجعه کردن به پلیس فتا یا دادسرای جرائم رایانهای علیه فرد تهدیدکننده به استناد ماده ۶۶۹ قانون مجازات اسلامی در بخش تعزیرات شکایت کیفری مطرح کند، بنابراین اگر فردی در فضای مجازی یا حقیقی شما را تهدید به افشای اطلاعات خصوصی که شامل عکسها، متن پیامها، صدای ضبطشده، فیلم و... شما میشود یا تهدید به قتل، آدمربایی، اسیدپاشی، ضرب و جرح و... کند حتی اگر آن فرد تهدید خود را عملی نکند مجرم است و مجازات میشود. باید آگاه باشید که بر اساس آیین نامه جمع آوری و استنادپذیری ادله الکترونیکی متن پیامها، فایلهای صوتی، فیلمها، اسکرین شاتها و... در فضای مجازی توسط کارشناسان حوزه فناوری اطلاعات مورد بررسی قرار میگیرد و اگر صحت مدارک شما تأیید شود آن اسکرین شاتها میتواند ملاک صدور حکم در دادگاه قرار گیرد.
* محقق و پژوهشگر علم حقوق
البته این نگاه ها در نهایت به 2دسته تقسیم میشود که:1-توهین به خودی 2-توهین به بیخودی 
