صفر ابی اف، وزیر دفاع جمهوری آذربایجان اخیراً سفر سه روزهای را به روسیه انجام داد. صفر ابی اف و آناتولی سردیوکف وزیران دفاع روسیه و جمهوری آذربایجان سند همکاری نظامی دو کشور برای سال 2010 را در مسکو امضا کردند. در این سند آموزش افسران ارتش جمهوری آذربایجان در روسیه و چشمانداز آتی همکاریهای نظامی دو کشور پیشبینی شده است. وزیر دفاع جمهوری آذربایجان در سفر سه روزه خود به روسیه همچنین از مقر فرماندهی ارتش روسیه مستقر در لنینگراد نیز بازدید کرد.
واقعیت این است که مناسبات روسیه و جمهوری آذربایجان تا 17 ژانویه 2001 که ولادیمیر پوتین رئیس جمهور وقت روسیه از جمهوری آذربایجان و متقابلاً حیدر علی اف رئیس جمهور فقید جمهوری آذربایجان از باکو دیدار کرد، سرد بود. ریشه این اختلافات به مسائلی نظیر تلاش جمهوری آذربایجان برای عضویت در ناتو، تلاش باکو برای نظامی کردن پیمان گوام، خروج جمهوری آذربایجان از پیمان امنیت دسته جمعی، ادعای روسیه مبنی بر حمایت باکو از شورشیان چچنی، اتهام باکو مبنی بر حمایت روسیه از جداییطلبان قره باغ، تلاش باکو برای پایان دادن به حضور روسیه در پایگاه قبله و فشار روسیه بر اتباع جمهوری آذربایجان در روسیه برمیگشت. در این میان تبعیت جمهوری آذربایجان از طرحهای آمریکایی برای انتقال انرژی از جمله احداث خط لوله باکو ـ تفلیس ـ جیحان نقش مهمی در اختلافات دو کشور داشت. با وجود این بهویژه پس از روی کار آمدن الهام علی اف در جمهوری آذربایجان عوامل مختلفی باعث شده است که مناسبات دو کشور رو به بهبود باشد. مهمترین این عوامل سرخوردگی باکو از سیاست غربگرایی از یک سو و تمایل مسکو از اتکای صرف به ارمنستان در قفقاز از سوی دیگر میباشد. در چنین شرایطی نیز یکی از اولین سفرهای دیمیتری مدودف در مقام ریاست جمهوری به جمهوری آذربایجان انجام شد.
مناسبات نظامی جمهوری آذربایجان و روسیه از سال 1999 و با خروج جمهوری آذربایجان از پیمان امنیت دسته جمعی و نظامی کردن پیمان گوام و زمزمه درخواست عضویت جمهوری آذربایجان در ناتو به سردی گرایید اما از سال 2002 و با موافقت باکو با ادامه حضور روسیه در پایگاه راداری قبله بهمدت ده سال دیگر تا حدودی بهبود یافت. گروههای هوادار محیط زیست خواهان تعطیلی این پایگاه شدهاند. جمهوری آذربایجان در حال حاضر برای جلوگیری از آسیب دیدن مناسباتش با روسیه بر خلاف گرجستان بر عضویت در ناتو تاکید ندارد و امیدوار است با توسعه مناسبات با روسیه مانع از تشدید حمایت مسکو از ارمنستان در مناقشه قرهباغ شود. بهویژه اینکه تحرکات مسکو درباره مناقشه قره باغ با روی کارآمدن دیمیتری مدودف و برگزاری چندین نشست سه جانبه رؤسای جمهوری روسیه، جمهوری آذربایجان و ارمنستان افزایش یافته است. ضمن اینکه تحرکات ترکیه برای عادیسازی مناسبات با ارمنستان، انگیزههای جمهوری آذربایجان برای گسترش مناسبات با روسیه و افزایش همکاری با نهادهای جامعه کشوهای مشترک المنافع را بیشتر کرده است. سفر وزیر دفاع جمهوری آذربایجان به روسیه نیز از این زاویه قابل ارزیابی است. این سفر در شرایطی صورت گرفت که آناتولی سردیوکف وزیر دفاع روسیه اوایل مرداد 88 از جمهوری آذربایجان دیدار کرد. سردیوکوف در این سفر علاوه بر دیدار و گفتوگو با صفر ابی اف همتای آذری خود درباره همکاریهای نظامی دوجانبه، از پایگاه رهگیری موشکی قبله نیز دیدار کرد.
اگرچه موضوعات دوجانبه متعددی از لحاظ نظامی میان روسیه و جمهوری آذربایجان وجود دارد، اما سفر ابی اف به مسکو در شرایطی صورت گرفت که بهدنبال تعلیق اجرای سپر موشکی در اروپای شرقی از سوی امریکا تا سال 2017، انبوهی از اخبار متفاوت درباره جایگزین طرح سپر موشکی مطرح شده است. بر اساس یکی از سناریوهای مطرح شده آمریکا اقدام به استقرار تاسیسات سپرموشکی در دو نقطه شامل فلسطین اشغالی و قفقاز شامل جمهوری آذربایجان و گرجستان میکند. برخی از رسانههای جمهوری آذربایجان نیز از توجه مجدد روسیه و آمریکا به ایده استفاده مشترک از پایگاه قبله خبردادهاند که پیشنهاد آن سه سال پیش توسط ولادیمیر پوتین رئیسجمهور وقت روسیه مطرح شد. برخی از کارشناسان نیز سفر ابی اف به مسکو و سفر دو ماه پیش سردیوکف به باکو و دیدار از پایگاه قبله را با این موضوع مرتبط میدانند. اما آنچه مشخص است اینکه گشایش راهبردی در مناسبات مسکو و باکو به تغییر نگاه روسیه به مناقشه قره باغ و تغییر رویکرد ناتوگرایی جمهوری آذربایجان بستگی دارد که این موضوع در حال حاضر بعید بهنظر میرسد.
