حوريه ملکي
سالهاست که مسئولان در مورد کم آبي و کاهش نزولات آسماني فقط هشدار مي دهند و از خشک شدن سطح زيادي از ايران در آينده اي نچندان دور خبر مي دهند. اما قافل از يک قدم مثبت براي جلوگيري از بروز فجايع بخصوص در عرصه کشاورزي ايران. به گفته کارشناسان، باتوجه به شرایط جوی کشور کشتهای گلخانهای در افزایش تولید محصول و کاهش صرفه جویی آب بسیار حائز اهمیت است. کشتهای گلخانهای از مزیتهای فراوانی از جمله رشد تولید در واحد سطح، افزایش کیفیت محصول تولیدی، صرفه جویی در مصرف آب، استفاده از اراضی غیر قابل کشت با سیستم هیدرو پونیک، عدم وابستگی تولید به شرایط محیطی و امکان بازاریابی مناسب و تنظیم برنامه کشت مطابق با نیاز بازار برخوردار است. بر همين اساس تداوم کار و تولید محصول در تمام فصول سال با توجه با امکان کنترل عوامل محیطی تنظیم شرایط مورد نیاز گیاه، ایجاد فرصتهای شغلی مناسب برای جوانان و دانش آموختگان کشاورزی و ... از دیگر مزیتهای این نوع کشت است. گسترش کشت محصولات گلخانهای علاوه بر تولید محصول باکیفیت راهکاری مناسب برای مقابله با خشکسالی و استفاده بهینه از منابع آب و خاک است. کشت محصولات گلخانهای ضمن دستیابی به تولید محصولات سالم با کاهش مصارف آب میتوان با هزینههای کمتر، درآمدزایی مناسبی در جامعه ایجاد کرد.
***
چند دهه اي است که هوا آنقدر گرم شده که بتواند بخش عظيمي از آب هاي سطحي را تبخير کرده و در کنار کاهش نزولات آسماني، بخش عظيمي از خاک ايران را درگير خشکسالي کند. با اين تفاسير گويي هنوز کشاورزي ايران قصد دارد به راه سنتي خود ادامه بدهد و در مقابل هر نوع تغيير و نوآوري مقاومت مي کند. کشاورزي ايران نمي خواهد با تغييرات اقليمي کنار بيايد و فکر مي کند کماکان بايد جان چاه ها را بگيرد و زمين را خالي از آب حيات کند. بطوريکه حدود 82 درصد منابع آبی را می بلعند و این در حالی است که در برخی کشورهای توسعه یافته که گاهی از زیادی باران گلایه دارند تنها از 30 درصد منابع آبیشان آن هم با هزار طرح و برنامه برای بخش کشاورزی استفاده میکنند و تازه با وجود پرآبی به دنبال بکارگیری آخرین تکنولوژی برای حداقل رساندن استفاده از خاک، آب و کودند تا با حداقل امکانات بیشترین محصول را در واحد سطح بدست بیاورند.
حالا در ايران هم لزوم توسعه کشتهای گلخانهای درجهت ارتقای بهره وری مصرف آب و افزایش تولید محصولات سالم بيش از پيش احساس مي شود و تولید محصول سالم علاوه بر کاهش هزینههای تولید موجب حفاظت از محیط زیست، مانع از آلودگی و تخریب عوامل اصلی تولید از جمله آب و خاک شده و با عرضه محصول سالم به بازارهای مصرف ضریب سلامت را درجامعه افزایش میدهد.
بر اساس آمارهاي موجود به ازای هر لیتر در ثانیه مصرف آب در هکتار میتوان بالغ بر ۳۰ تا ۴۰ تن محصول صیفی در فضای باز برداشت کرد ولی در فضای گلخانهای تولید این محصول بین ۱۰ تا ۲۰ برابر افزایش مییابد؛ به عنوان مثال میزان محصول برداشت شده در حدود ۴۵۰ هزار هکتار سطح زیر کشت سبزی و صیفیجات در فضای باز با روش تولید گلخانهای به ۴۵ هکتار کاهش مییابد؛ همه اینها نشان میدهد که در استانی همچون یزد که آب اش همچون کیمیاست و کمیاب باید زودتر دست به کار شده و به کشاورزی به روش سنتی پایان بدهند و مردم اش درا ین شرایط چارهای جز روی آوردن به سمت کشتهای متراکم ندارند.
یکی از این روشها، اصلاح الگوی مصرف با توسعه کشتهای گلخانهای و متراکم است که البته یزد در بخش کشتهای متراکم و گلخانهای، جایگاه دوم کشور در تولیدات این بخش را در اختیار دارد.
کشت متراکم در محيط باز
به گفته کارشناسان توسعه کشت گلخانه ای بهترین گزینه با توجه به بحران کم آبی، کاهش میزان بارشها به همراه تغییرات اقلیمی و کاهش راندمان آبیاری در کشاورزی برای برون رفت از تهدیدات خشکسالی است. در سالهای اخیر بحران کم آبی و خشک شدن رودها و درياچه ها و تالاب ها موجب چالش های جدی در بخش های مختلف در استان ها به خصوص بخش کشاورزی استان هاي کم آب شده است.
در همين رابطه محمدرضا وظیفهشناس، معاون پژوهش و فناوری مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان یزد با تاکید بر لزوم توسعه کشتهای متراکم در کشور میگوید: هر چند عمدتاً کشتهای گلخانهای در محیطهای بسته پلاستیکی یا شیشهای در زمرهی کشتهای متراکم به شمار میآیند ولی کشتهای متراکم در محیطهای باز نیز قابل اجراست. در این نوع کشت حداکثر استفاده از یک زمین فراهم میشود به عبارتی از کارایی و کیفیت خاک بهرهی بیشتری گرفته میشود.
وی با بیان این که در این روش کشت از افزایش و رشد علفهای هرز جلوگیری و در مقابل امکان کشت همزمان دو یا چند محصول در یک زمین مهیا میشود، تصریح میکند: کشتهای مختلط یا مخلوط به گونهای هستند که محصولات به صورت متوالی یا همزمان در یک زمین کاشته میشوند.
هر یک از گیاهان برای داشتن رشد مطلوب نیاز به شرایط خاصی از نظر شدت نور، دمای روزانه، دمای شبانه، میزان رطوبت نسبی هوا و رطوبت خاک دارند. برای تولید و پرورش تجاری گیاهان با کیفیت بالا و در تمام طول سال باید شرایط محیطی مطلوب به همراه کنترل عوامل خسارت زا نظیر باد، طوفان های ویرانگر، سرما و یخبندان و ... از طریق ساختمانی بنام گلخانه هستیم که به عنوان محیط کنترل شده مطرح می گردد و با توجه به نیاز روزافزون بازار، چه از نظر تولید گل و گیاهان زینتی و چه از نظر سبزیجات و صیفی جات خارج از فصل این روش تولید امروزه به یکی از سود آورترین بخشهای کشاورزی تبدیل شده است که البته سرمایه گذاری اولیه فراوانی را نیز طلب می کند. با توجه به سرمایه گذاری زیادی که در این زمینه صورت می گیرد فقدان مدیریت صحیح در احداث گلخانه، انتخاب مکان، نوع گلخانه و پوشش آن باعث عدم بهره وری مناسب از سرمایه و امکانات خواهد شد.
گلخانه به فضای محدودی اطلاق می شود که قابلیت کنترل شرایط محیطی مناسب را برای رشد گیاهان از نواحی مختلف در طی فصول مختلف یک سال داشته باشد. طبق این تعریف از جمله عملکرد گلخانه، فراهم کردن شرایط محیطی لازم و مورد نیاز محصولی معین است.گلخانه ها بر حسب اینکه چه نوع مصالح ساختمانی در آن ها بکار برده شده است به نوع ثابت و متحرک تقسیم بندی می شوند. گلخانه های ثابت، به گلخانه هایی گفته می شود که مصالح ساختمانی بکار رفته در آن ها از جنس پایدار و با دوام باشد. پس باید سالیان سال از آن ها استفاده کرد.
گلخانه ها ضامن افزايش محصولات
زمانی که محصولات به صورت متوالی کشت میشوند، در پایان دوره برداشت یک محصول، محصول دیگری کشت میشود. اما در کشت مختلط، محصولاتی که به نحوی با هم سازگاری دارند به طور همزمان کشت میشوند.
این کشت نوعی الگوبرداری از مراتع و طبیعت است. کشاورز در این روش میتواند محصولات باغی و زراعی مانند «انار و روناس»، «روناس و پسته»، «خیار سبز و کرفس»، « گوجه فرنگی و ریحان»، «خیارسبز، بامیه و بادمجان» را همزمان کشت کند و در پایان شاهد برداشت دو یا سه محصول باشد، این در حالی است که بخشی از گیاهان مانند انار، پسته و انجیر نیز دارای آفات مشترک هستند و نباید با هم کشت شوند یا برخی با هم سازگاری ندارند و به دلیل تاثیر سویی که بر هم وارد میکنند یا به نحوی تاثیر تهاجمی که بر یکدیگر دارند، قابل کشت در کنار یکدیگر نیستند.
اهمیت این نوع سیستم در افزایش بازدهی تولیدات کشاورزی و استفاده بهینه از انواع انرژی به ویژه آب است. زيرا در این نوع کشت از زمان، مکان و انرژی به طور بهینه استفاده میشود و اگر کشاورز به دلایلی مانند آفت متحمل خسارت در محصولی میشود، محصول دیگری برای او خواهد ماند.
حتی محصولات پرآبخواه نیز در این نوع کشت از آب کمتری استفاده میکنند چرا که چند محصول در یک زمین کشت شده و میزان آب مورد نیاز آنها را تا حدود یک سوم کاهش میدهد .
معاون پژوهش و فناوری مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان یزد سهم کشتهای گلخانهای و متراکم کشورمان در دنیا را حدود 0.3 درصد اعلام و بیان میکند: حدود ۱۲ هزار هکتار از اراضی ایران زیرکشت این نوع کشاورزی است و این میزان کشت از جایگاه قابل قبولی برخوردار است استان یزد با حدود 1500 هکتار اراضی زیرکشت گلخانهای و متراکم جایگاه دوم را در تولیدات این بخش دارد که با توجه به محدودیت بیشتر آبی، این کشاورزی و سطح زیرکشت باید با هدف افزایش ارتقای راندمان به ادازه مصرف یک مترمکعب آب برای تولید ۱۵ کیلوگرم محصول افزایش یابد.
وظیفهشناس در مورد وضعیت تولیدات گلخانهای استان نیز بیان میکند: خوشبختانه بسیاری از محصولات گلخانهای استان مانند خیارسبز از کیفیت و محبوبیت بالایی برخوردار هستند و به کشورهای روسیه، کره جنوبی و کشورهای حاشیه خلیج فارس صادر میشوند.
وی با بیان این که کشاورزان میتوانند محصولات کم آبخواه را در این نوع کشت جایگزین محصولات پرآبخواه کنند، میگوید: کشاورزان میتواننند محصولاتی مانند زیره، زعفران و خاکشیر را جایگزین محصولات پرآبخواه کنند و آنها را در کنار محصولاتی مانند ذرت، سیب زمینی، گندم و جو به صورت مختلط در فضای باز کشت کنند تا علاوه بر افزایش چندین برابری راندمان تولید در این بخش بازدهی اقتصادی بیشتری را در این بخش شاهد باشیم.
ارز آوري با صادرات محصولات گلخانه اي
با رشد روز افزون جمعیت و محدودیت منابع آبی در اکثر استانهاي ايران، لزوم روی آوردن به کشت در فضای بسته و روشهای نوین کشاورزی، به تغییر الگوی مصرف، استفاده از فناوریهای نوین و افزایش صادرات در بخش کشاورزی بيش از پيش احساس مي شود.
به عنوان مثال صادرات بخش کشاورزی یزد در طول سال معادل 410 هزار تن است که بخش اعظم این صادرات مربوط به محصولات گلخانهای مي شود. استان یزد با داشتن سهم 23 درصدی از تولیدات گلخانهای کشور، رتبه دوم را در این حوزه به خود اختصاص داده است.
هم اکنون سطح زیرکشت استان 1420 هکتار است که این سطح تا سال 1400 با افزایش 730 هکتاری به 2150 هکتار خواهد رسید.
با افزایش این میزان سطح زیر کشت، تولیدات استان در این بخش نیز از 409 هزار و 950 تن در حال حاضر به 630 هزار تن تا سه سال آینده خواهد رسید.
هر چند يزد تا سال 1400 شاهد کاهش 430 میلیون مترمکعب آب مصرفی در حوزه انواع کشتهای کشاورزی خواهد بود اما با توجه به سیاست توسعه بخش گلخانهای استان، مصرف 18 میلیون مترمکعب سال 95 این بخش در افق پنج ساله به 27 میلیون مترمکعب در سال 1400 خواهد رسید.
