حسين گلمحمدي
يكي از اهداف مهم و اساسي انقلاب اسلامي احياي كرامت انسان بوده است. انساني كه ارزش و جايگاه او به شكلهاي مختلف در يك حكومت مستبد و فاسد تهديد ميشد و بايد در حركتي انقلابي بر مبناي برابري و عدالت، كرامت انسانها بر اساس تقوا و معنويت حفظ ميشد. حضرت امام خميني(ره) در اين زمينه ميفرمايد: «همه انسانها در پيشگاه خداوند يكسانند. او خالق همه است و همه مخلوق و بنده او هستند. اصل برابري انسانها و اينكه تنها امتياز فردي، نسبت به فرد ديگر، بر معيار و قاعده تقوا و پاكي از انحراف و خطاست.» اين رويكرد انقلاب اسلامي صراحتاً در قانون اساسي كشورمان نيز آمده است كه: «جمهوري اسلامي، نظامي است بر پايه ايمان به كرامت و ارزش والاي انسان و آزادي توأم با مسئوليت او در برابر خدا.» بر اين اساس انقلابي كه بر مبناي كرامت انسان شكل گرفته است، به تمام اقشاري كه پيش از اين از حقوق مشروع و انساني خويش محروم بودهاند بها ميدهد. جايگاه زنان به يكباره متحول و ارزش واقعي اين نيمه ديگر جامعه احيا ميشود. قشر كارگر و كشاورز و روستايي همچون اقشار فرادست جامعه ديده ميشوند و فرزندان محرومين جامعه به فرصتهايي برابر براي تحصيل و اشتغال دست پيدا ميكنند. برخورداري تمام مردم از حداقل رفاه و امكانات در اولويت نظام اسلامي قرار ميگيرد و حقوق برابر شهروندي براي همگان احصا ميشود. اما پرسش اينجاست كه چگونه ميتوان به آرمان نظام اسلامي در زمينه كرامت انسان جامه عمل پوشاند و به عبارتي به او به عنوان يك شهروند جامعه اسلامي احترامي شايسته و در خور گذاشت؟
حفظ كرامت انسان در خانه و خانواده
دين مبين اسلام بسته جامع و كاملي از حقوق و تكاليف اعضاي خانواده نسبت به يكديگر ارائه داده است. توصيهها و سفارشهايي كه برخي از آنان شكل قانوني و فقهي به خود گرفته و برخي ديگر نيز در قالب روايات بر احترام متقابل ميان اعضاي خانواده تأكيد و تصريح ميكند. بر اساس آموزههاي اسلامي احترام متقابل ميان زن و شوهر، والدين و فرزندان مهمترين عامل تحقق كرامت انساني در خانواده است. بر اين مبنا خانوادهاي كه به خودش احترام نگذارد و كرامت اعضاي خود را حفظ نكند از هم فرو ميپاشد و فرزندان چنين خانوادهاي با ورود به محيط كار و جامعه خود را از احترام و كرامت لازم محروم ميسازند. روابط خويشاوندي و ارتباطات عميق ميان اعضاي خانواده، عطوفت و مهر بين آنها، جايگاه ارزشمند پدر و مادر در خانواده و همچنين تعهد از سوي دو طرف به حفظ زندگي مشترك، برخي از ويژگيهاي خانواده متعالي در دين اسلام را تشكيل ميدهند. بر اين اساس، روابطي كه افراد در خانواده دارند بر مبناي تكريم و گرامي داشتن يكديگر است. در اين نگاه همسر و فرزندان افرادي باارزش، شريف و داراي كرامت ذاتياند و نتيجه چنين روابطي نيز خانواده بالنده و كارآمد خواهد بود.
اما در هجمه انواع نسخههاي عجيب و غريبي كه در برنامههاي ماهوارهاي و محتواي شبكههاي مجازي براي خانواده و مناسبات اعضاي آن ارائه ميشود پرسش اينجاست كه با پيروي از چه الگويي ميتوان كرامت خانواده را حفظ كرد؟ پاسخ در اين زمينه كاملاً روشن است. اولياي دين همواره در زندگي خويش به دو اصلِ اهميت پيروي از الگوي شخصيتي و رفتاري و اعتبار آن توجه داشته و بر همين اساس، مردم را به پيروي از الگوهاي مناسب دعوت كردهاند. يكي از اين الگوهاي مناسب رفتاري از ديدگاه قرآن، حضرت ابراهيم(ع) است. افزون بر وي، خداوند در قرآن كريم، به افراد اعلام ميكند كه پيامبر اعظم(ص) الگويي نيكو براي پيروي است. امام علي(ع) كه از نزديك، شاهد همه رفتارها و شيوههاي زندگي رسول خدا(ص) بود، ايشان را بهترين سرمشق ميداند كه همگان را براي همانندسازي كافي است. بر اساس آيات قرآن، پيامبر اعظم(ص) و خانواده ايشان، ويژگيهاي شخصيتي و رفتاري بسيار مناسب و به دور از هرگونه نابهنجاري رفتاري، شخصيتي و اخلاقي دارند و از اين رو سيره ايشان نمونه بينقصي براي پيروي است.
حفظ كرامت انسان در مدرسه و ساير محيطهاي آموزشي
مدرسه خانه دوم هر فرد است و علاوه بر نقش آموزشي، سهم مهمي در تربيت فرزندان دارد، از اين رو تعارض رويكردهاي تعليمي و تربيتي مدرسه با خانواده موجب بروز مشكلات متعدد رفتاري در دانشآموزان ميشود. اولين نكته مهم در اين زمينه اتخاذ شيوههاي مشترك و استاندارد تربيتي براي فرزندان در خانه و مدرسه است و دومين نكته حفظ شأن و شخصيت دانشآموزان و اعمال نكردن هيچ گونه خشونت محسوس و نامحسوس نسبت به آنان است. تنها در اين صورت كرامت انساني فرزندان حفظ و صيانت خواهد شد و بيشك دانشگاه نيز بايد تداوم بخش همان مسيري باشد كه به عنوان الگوي تربيتي ارائه ميشود.
حفظ كرامت انسان در محيطهاي اجتماعي
حفظ حقوق شهروندي افراد در جامعه اسلامي مهمترين عامل صيانت از كرامت انساني آنان است. در واقع تحقق شاخصهاي حقوق شهروندي در نظام اسلامي خود به خود موجب حفظ كرامت شهروندان ميشود.
در همايشي كه اخيراً با عنوان حقوق شهروندي و جامعه مدني برگزار شد با توجه به رويكرد اسلام بر حفظ كرامت انساني بر مواردي همچون حفظ سخاوت، شرافت، اصالت و احترام به حقوق شهروندان در اين زمينه تأكيد شد. از جمله مواردي كه در اين همايش مورد توجه قرار گرفت موضوع تأمين معيشت آبرومندانه افراد بود. اينكه براي رسيدن به جايگاه اصلي حقوق شهروندي علاوه بر احترام بايد با اشتغال، زمينه پيشرفت و توانمند كردن شهروندان را ايجاد كرد، بهخصوص براي اقشار آسيبپذير تا كرامت انساني آنان حفظ شود. در واقع جامعه ايدهآل زماني به وجود خواهد آمد كه ديگر تفاوتي بين ثروتمند و فقير وجود نداشته باشد و تمام مردم بدون كمك از دولت بتوانند زندگي خود را سپري كنند. بايد راهكاري براي مستقل شدن و كسب درآمد اين قشر از شهروندان ايجاد كرد تا كرامت انساني آنان حفظ شود. همچنين يكي ديگر از حقوق شهروندي اخلاقمداري و خوشرفتاري با مردم است و مسئولان احترام و راهاندازي كارهاي مردم را بايد در اولويت قرار دهند. همچنين علاوه بر حفظ كرامت و حقوق شهروندي بايد جامعهاي انتقادپذير داشته باشيم و اين فقط با بالا بردن صبر و تحمل ميسر ميشود چراكه پذيرفتن انتقاد جامعه را به پويايي و تكامل ميرساند.
حفظ كرامت انسان در محيط كار
يكي از مهمترين محيطهايي كه نه تنها در حفظ كرامت انسان نقش دارد بلكه ميتواند موجب تعالي شخصيت فرد شود محيط كار است. بها دادن به خدمت و كار افراد، ارتقاي وضعيت رفاهي و معيشتي كارگران و كاركنان از جمله مهمترين راهكارهاي تحقق كرامت انساني است. البته توجه به نيازهاي كاركنان صرفاً بر اساس نظام خشك كارفرمايي نبايد باشد، بلكه علاوه بر تحقق حقوق و دستمزد كه حق بديهي و اوليه آنان در قبال كاري است كه انجام ميدهند، تعالي ارزشهاي فردي و خانوادگي افراد نيز در محيط كار بايد مد نظر قرار گيرد. تسهيلات و امكانات بيمهاي، رفاهي، فراغتي، ورزشي، مذهبي و آموزشي نيز براي تقويت انگيزه كاركنان بسيار مؤثر است و بايد سعي بر اين باشد كه نظام تشويقي عدالتمحور و نه صرفاً بر اساس جايگاه و پست اداري، بلكه بر اساس تلاش و خدمت و خلاقيت كاركنان براي پيشبرد بهتر امور مد نظر قرار گيرد.
در پايان بايد تأكيد كرد تنها در صورت حفظ و احياي كرامت انسان در خانه و مدرسه و محيط كار و اجتماع است كه يك شهروند جامعه اسلامي بر اساس باوري عميق، به خود خواهد گفت: «من انساني ارزشمند و قابل احترام هستم.»
