در طول ماههاي گذشته و در طول مذاكرات ايران و كشورهاي 5+1 به خصوص در دوره تصويب آن در مجلس شوراي اسلامي انتقادات فراواني درباره امكان لغو تحريمها، همزماني آنها و به خصوص نحوه برداشته شدن تحريمها مطرح شد. از آنجا كه به غير از پارامترهاي مهم مرتبط با ادامه پيشرفت برنامه هستهاي ايران برداشته شدن تحريمها مهمترين دليل مذاكرات هستهاي بوده است، نحوه رفع موانع تجارت ايران و كشورهاي مختلف دنيا مهمترين دلمشغولي مذاكرهكنندگان ايراني بوده است.
با اين حال در طول مذاكرات و پس از آن اين نكته كه باقيماندن تحريمهاي هستهاي ميتواند عملاً تمام دستاوردهاي ايران در حوزه تحريمها را با مشكل روبهرو كند با اين اتهام كه انتقادات فوق سياسي است، ناديده گرفته شد.
مسئله اصلي اينجاست كه اين مسئله بارها و بارها مورد تأكيد رهبر معظم قرار گرفت و ايشان بر همزماني اجراي تعهدات ايران و كشورهاي 5+1 تأكيد كردند، اما عملاً به اين موضوع از سوي مذاكرهكنندگان كشورمان هيچ توجهي نشد. پس از تصويب برجام در مجلس شوراي اسلامي نيز دولت به صورت يكجانبه شروع به انجام تعهدات ايران و برچيدن سانتريفيوژها و همچنين قلب رآكتور اراك كرد.
اين رويه تا نقطه نهايي اجراي برجام در تاريخ 26 دي ماه سال قبل ادامه يافت و در نهايت موگريني و ظريف طي يك بيانيه مشترك از لغو تحريمهاي ايران به صورت رسمي خبر دادند. باراك اوباما رئيسجمهور ايالات متحده امريكا نيز با صدور فرامين اجرايي تعليق تحريمهاي هستهاي ايران را به صورت رسمي اعلام كرد.
با اين حال ادامه امور نشان داد كه اين رويه خلاف آن چيزي است كه از سوي دولت اعلام ميشد. در حالي كه دولت منتظر تسهيل هر چه بيشتر تبادلات ملي به خصوص در حوزه بانكي و همچنين گشايش اعتبارات بانكي بود، اما گويا يك دست نامرئي جلوي اين مسئله را گرفته بود؛ نكتهاي كه اولين بار تجار بخش خصوصي به آن اشاره كردند و حتي سفر روحاني به كشورهاي فرانسه و ايتاليا و امضاي نزديك به 40ميليارد دلار قرارداد دوجانبه نيز نتوانست اين دست نامرئي را كنار بگذارد.
رديابي اين دست نامرئي به هيچ عنوان سخت نبود. ميشد رد اين دست نامرئي را از واشنگتن گرفت كه مانع همكاري بانكهاي بينالمللي با ايران ميشد. در اين ميان مقامات دولتي نيز كمكم لب به اعتراض گشودند.
صالحي از چه سخن ميگويد
براي اولين بار علياكبر صالحي رئيس سازمان انرژي اتمي و از اعضاي تيم مذاكرهكننده ايراني به اين واقعيت اشاره كرد.
رئيس سازمان انرژي اتمي در گفتوگو با وبگاه «العربي الجديد» بر ادامه فعاليت هستهاي ايران تأكيد و اعلام كرد كه غرب در اجراي تعهدات خود براساس برجام، تأخير دارد و هنوز برخي تحريمها برداشته نشده است.
صالحي گفت: من هنوز با ارنست مونيز (وزير انرژي امريكا) جهت بررسي مكانيزم اجرا در ارتباط هستم. تهران به آنچه بايد متعهد است اما تأخيري در طرف مقابل هست كه مسئوليتش هم با خودش است. هيچ مانع مشخصي وجود ندارد اما منظورم اينجا، تأخيرشان در اجراي برخي نکات بهشكل كامل است.
صالحي در ادامه «رفع تحريم بهموجب توافق»را از مصاديق اين تأخير برشمرد و گفت: تا الان برخي بانكهاي بزرگ اروپايي تحريمهايشان را بهطور كامل پايان ندادهاند چراكه قبلاً تعهد دادهاند كه با ايران مراوده تجاري نداشته باشند. ما هنوز منتظر هستيم كه وزارت خارجه ايران با اتحاديه اروپا تماس بگيرد و اين بحران را حل كند. هيئت انرژي اتمي مسئول اين بخش نيست اما ارزيابي من اين است كه سير امور بهطور نسبي خوب است.
دولتيها و ادعاهايي كه مرتب تكرار ميشود
با اين حال جواب روحاني به اين ادعاي صالحي كمي تند بود. روحاني در نشست خبري خود با رسانههاي خبري در پاسخ به اظهارات رئيس سازمان انرژي اتمي گفت: از خود آقاي صالحي اين موضوع را بپرسيد. در زمينه مسائل اتمي آقاي صالحي هرچه بگويد درست است و ايشان وزير اقتصاد و رئيس كل بانك مركزي نيست، وزير خارجه هم الان نيست، ايشان مسئول سازمان انرژي اتمي است.
وي ادامه داد: بهنظر بنده مسير درستي را طي ميكنيم و ممكن است مشكلات جزئي داشته باشيم كه بايد رفع شود و مرجع اظهارنظر درباره مسائل هستهاي آقاي عراقچي است، در سياست خارجي وزير خارجه مسئول است، در مسائل اقتصادي وزير اقتصاد و بانك مركزي مسئول است و در مسائل هستهاي نيز علياكبر صالحي مسئول پاسخگويي است.
با اين حال چندي بعد عراقچي معاون وزير امورخارجه نيز به نوعي اظهارات صالحي را تأكيد كرد. وي در گفت و گوي ويژه خبري با اشاره به اين مسئله تأكيد كرد: آنها (طرف غربي) طبق برجام تعهداتي را كه بايد انجام ميدادند، روي كاغذ انجام دادند، البته نبايد كار آنها روي كاغذ را بيارزش بدانيم و بايد گفت كه زيرساخت تحريمهاي هستهاي متزلزل شد. همه زيرساختهاي تحريم برداشته شد، اينكه گفته ميشود كه روي كاغذ تحريمها برداشته شده بياهميت نيست.
عراقچي با اشاره به كارشكنيهاي امريكا در مسير لغو تحريمها گفت: يك مشكل ديگر اين است كه امريكا كارشكني ميكند. يك مشكل زمانبر بودن از لحاظ فني است. تا الان بانكهاي ما نزديك به 300 كارگزاري با بانكهاي خارجي ايجاد كردهاند. بانك ملي 20 كارگزاري و بانك ملت حدود 43 كارگزاري ايجاد كرده است. بانكهاي ديگر بانكهاي خصوصي هستند و آنها هستند كه تصميم ميگيرند با بانكهاي ايران كار كنند. در طول سالهاي گذشته روابط بانكي بسيار پيچيده شده است. بانكها بهدليل مسائل پولشويي و قاچاق انسان بسيار پيچيده شده است. الان بانكها همانند سابق بهراحتي نميتوانند با يكديگر ارتباط برقرار كنند. تا اين شبكه پيچيده برقرار شود مقداري زمانبر است.
با اين وجود و در اين ميان شايد فشارهاي پشت پرده سبب شد تا عراقچي و صالحي در ادامه اين سخنان خود را تكذيب كنند، اما فشارهاي خارج از طرف امريكا براي جلوگيري از مبادلات بانكي ايران سبب شد تا سيف خود به ميدان بيايد و در شوراي روابط خارجي امريكا به بيان نكاتي مهم بپردازد.
وي در جريان سفر خود به واشنگتن و پس از ديدار با جك لو وزير خزانهداري امريكا گفت: ايران نتايج مورد انتظار از اجراي برجام را مشاهده نكرده است. تقريباً هيچ چيز اتفاق نيفتاده است. بهطور كلي ما قادر نيستيم از پولهاي خود در خارج استفاده كنيم.
سيف همچنين در مصاحبه با تلويزيون بلومبرگ گفت: تا به اينجا، ايران «تقريباً هيچچيز» از اجراي توافق به دست نياورده است. «يكي از چيزهايي كه ما بهصورت قطع به آن نياز داريم، تبديل ارزها براي پرداخت پول كالايي است كه خريداري ميكنيم، اين امر مستلزم دسترسي به سيستم مالي امريكاست.
اين سخنان سيف را ميتوان صريحترين اعتراف در خصوص بحث عدمكارايي برجام در رفع تحريمهاي مالي ايران عنوان كرد؛ سخناني كه بر بيانات رهبر معظم انقلاب درباره اينكه برجام خسارت محض بوده است، مهر تأييد ميزند.
با تمام اين تفاصيل ذكر برخي نكات در اين باره ضروري به نظر ميرسد.
زيادهخواهيهاي امريكا بايد همچنان ادامه يابد
بعد از مسجل شدن اين نكته كه عملاً تا زماني كه امريكاييها اجازه ندهند روابط بانكداري ايران در حوزه بينالملل به روال عادي خود بازنميگردد، زمان آن نشده كه دولت يازدهم موضع قاطعي در مقابل زيادهخواهيها و مانعسازيهاي بيهوده امريكاييها نشان دهند.
اين مسئله زماني ضروريتر به نظر ميرسد كه رهبر معظم انقلاب در نامه خود خطاب به رئيسجمهور به عنوان رئيس شوراي عالي امنيت ملي بر اين نكته تأكيد كردهاند كه هر گونه نقض عهد طرفهاي مذاكرهكننده امريكايي بايد با پاسخ در خور طرف ايراني همراه باشد. با اين تفاصيل اين موضوعگيري قاطع تنها راه موجود در مقابل دولت براي ايستادگي در مقابل زيادهخواهي طرف امريكايي است. در غير اين صورت بعيد نيست كه امريكاييها براي اجراي تعهدات خود در برجام امتيازات ديگري را در حوزه موشكي و منطقه از ايران طلب كنند. اين همان عاقبتي است كه بايد دولت از آن بترسد، چرا كه انتهاي آن فروپاشي برجام است.
