نامگذاري سال 1395 به عنوان «اقتصاد مقاومتي، اقدام و عمل» توسط مقام معظم
رهبري نشان داد كه اين سياست راهبردي نظام اسلامي در حوزه پيشرفت و توسعه
حول محور اقتصادي بايد قرار بگيرد و تنها راه فائق آمدن بر تحريم و
محدوديتهاي بينالمللي توسعه برونزا نبوده و نگاه به درون است.
زماني ميتوانيم درك بهتري از شعار سال داشته باشيم كه به ياد آوريم، در طول 37 سال از انقلاب اسلامي تمركز دشمنان همواره بر اين قرار گرفته كه با اعمال تحريمهاي اقتصادي و تجاري مسير پيشرفت و توسعه كشور را با مشكل مواجه كرده و الگوي جمهوري اسلامي ايران به عنوان نماد مقاومت و ايستادگي در مقابل دنياي غرب را نيز مخدوش كند. گستره تحريمها در چند سال اخير به بهانههاي مختلف از جمله پرونده هستهاي، افزايش يافته و بيشتر روي حوزه اقتصادي ما- كه ضعفي ساختاري است- متمركز شده تا بلكه هم ما را وادار به تسليم سازند و هم از نفوذ و گسترش گفتمان انقلاب اسلامي در دنيا جلوگيري كنند، البته هدف نهايي دشمن در تمامي اين تحريمهاي اقتصادي حول يك محور اساسي به نام ايجاد نارضايتي عمومي در مردم، سستكردن پيوند مردم با نظام اسلامي و در نهايت ايجاد فرصت براي فتنهگري جريانهاي ضدانقلاب و معاند ميچرخد. هر چند قضاوت در مورد ميزان موفقيت دولتمردان در اين حوزه اندكي زود و عجولانه است، اما نوع نگرش برخي جريانهاي نزديك به دولت و شخصيتهاي پيراموني رئيسجمهور- كه قدرت اثرگذاري در تصميمات كلان دولت را هم دارند- به مقوله «چگونگي پيشرفت و توسعه كشور» و «طريقه گذار از مشكلات اقتصادي و معيشتي امروز جامعه» يكي از نگرانيهايي است كه ميتواند به صورت نرم و آرام دولت تدبير و اميد را دچار بيماري ديپلماسيزدگي كند.
اقتصاد درونزا يا برونزا؟
برهمين اساس نوع برخورد جريانها و نخبگان سياسي با «پديده تحريم» و «كيفيت بياثر كردن تحريم» و همچنين «چگونگي حركت درمسير پيشرفت كشور»، بسيار متفاوت و گاه متناقض بوده است، به گونهاي كه جماعتي از يك جريان سياسي راه برونرفت از وضعيت كنوني و مقابله با فشارها را كنارآمدن با غرب، به معناي تعديل خواستهها و عدول از آرمانها ميدانند و دستهاي ديگر، گفتمان انقلاب و تقويت ساختارهاي داخلي كشور را به عنوان حلال مشكلات موجود جامعه پيشنهاد داده و در زمان حاكميتشان براساس آن عمل كردهاند.
نوع مواجهه با تحريمها و تهديدات غرب و چگونگي فائق آمدن بر مشكلات عديده داخلي كه يكي از محورهاي محل مناقشه دو جريان مذكور است در ماههاي اخير وارد مرحله جديدي شده است، به گونهاي كه گروه نخست بر اساس تئوري توسعه وابستهگرا، تأكيد ميكنند كه بعد از برجام هستهاي برجام 2 و 3 هم بايد در دستور كار قرار گیرد تا معضلات ميان ايران و نظام سلطه به حداقل ممكن رسيده و راه فائق آمدن بر مشكلات كشور هموار شود. اين گروه راهكار كاهش مشكلات داخلي به ويژه در حوزه اقتصادي را بر پايه گزارههايي نظير «تنشزدايي و اعتمادسازي مبتني بر ادبيات منفعلانه درمقابل غرب»، «وضع تئوري گفتوگوي تمدنها»، «بينش انفعالي نسبت به رژيم صهيونیستي در كنفرانسها و نشستهاي بينالمللي» و «اعلان آمادگي براي دست برداشتن از حمايت حزبالله و حماس توسط ايران» و «چشمپوشي از منافع ملت در عرصه خارجي و از جمله آن تعليق انرژي هستهاي» معنا ميكنند.
كاركرد ناموفق بخشي از اين طيف موسوم به اصلاحات، نه تنها باعث نشد كه آنها در اصول ديپلماسي خود براي مقابله با غرب و همچنين چگونگي مرتفع شدن مشكلات داخلي تجديدنظر كنند، بلكه در آوردگاه انتخابات 92 هم درصدد برآمدند با به چالش كشيدن عملكرد جريان رقيب تئوريهاي منسوخ شده خود را، تنها گذرگاه ايمن كشور از مشكلات كنوني، به افكار عمومي القا ميكنند. اين جريان در تحولات انتخابات آن سال، همواره تلاش داشت القا كند كه مشكلات بهوجود آمده در عرصههاي داخلي نتيجه سياستهاي اشتباه دولتهاي نهم و دهم بوده و تنها راه گريز از آن «مذاكره با امريكا» و «كوتاه آمدن در مقابل سياستهاي تهاجمي غرب» است.
تلاش براي پيادهسازي تئوري وابستهگرايي در 30ماه گذشته
تئوري «پيشرفت در گرو سازش توأم با تعديل مواضع» از سوي اين جريان بعد از انتخابات سال 92 بيش از گذشته ترويج شد تا جايي كه در جلسه معارفه وزير خارجه اظهار ميشود: «من كليد حل مشكلاتكشور را در دست سياست خارجي ميدانم.» سخنان معاون اول محترم رئيسجمهور در مراسم معارفه وزير اقتصاد مبني بر اينكه «دولت در گام اول به دنبال حل مشكلات اقتصادي از طريق تعامل با دنياست» هم يكي ديگر از اظهاراتي است كه بيم گسترش نظريه «توسعه برونگرا» و آسيبهاي ناشي از آن را گوشزد ميكند.
بيان اينگونه اظهارات از سوي چهرههاي مطرح دولت نشان داد كه برخي از تصميمگيران و تصميمسازان در دولت يازدهم بروز مشكلات داخلي را ناشي از ديپلماسي نادرست خارجي دانسته و برخي از دولتمردان بنا دارند حل مشكلات اقتصادي و مبنايي كشور را از پنجره سياست خارجه و رايزني با كشورهاي 5+1 و به ويژه امريكا پيگيري كنند.
به نظر ميرسد تفكري كه باعث اتخاذ اينگونه اظهارات ميشود، شباهت زيادي با ساختار فكر افرادي دارد كه با سناريوي هدفمند و جهتدار، در طول 32 ماه گذشته تمام نابسامانيهاي بهوجود آمده را به ضعفهاي ديپلماسي صورت گرفته و تحريمهاي بيروني نسبت ميدادند، دارد.
تئوري رهبري مبتني بر نگاه به درون است
در چنين فضايي است كه رهبر معظم انقلاب اسلامي در اكثر سخنرانيهاي سه سال اخير خود بلااستثنا بر مسئله توجه به درون و تلاش براي استحكام ساخت دروني نظام و قدرت دروني تأكيد کرده و راه برون رفت از وضعيت فعلي را اقتصاد مقاومتي دانستهاند.
ايشان در مراسم تنفيذ حكم رئيسجمهور يازدهم اشاره ميكنند: «درس بزرگي كه ما از اين فشارهاي اقتصادي دريافت كرديم، اين است كه هرچه ميتوانيم، بايد به استحكام ساخت داخلي قدرت بپردازيم، هرچه ميتوانيم در درون، خودمان را مقتدر كنيم، دل به بيرون نبنديم. آنهايي كه دل به بيرون ظرفيت ملت ايران ميبندند وقتي با چنين مشكلاتي مواجه شوند، خلع سلاح خواهند شد. ظرفيتهاي ملت ايران خيلي زياد است. ما بايد بپردازيم به استحكام ساخت دروني اقتدار ملي...» همچنين در نخستين ديدار خود با اعضاي هيئت دولت در شهريورماه سال 92 ضرورت نگاه به درون را اينگونه بيان ميكنند: «نگاهمان به بيرون نباشد. اين، توصيه ماست؛ اين معنايش اين نيست كه از امكاناتي كه در بيرون هست استفاده نكنيم، اين دو حرف با هم اشتباه نشود. اميدمان را به بيرون از ظرفيت داخلي كشور ندوزيم» و در هفته پس از آن در ديدار با خبرگان رهبري ميفرمايند: «راهحل اصلي مشكلات كشور، تقويت ساخت دروني نظام براساس نگاه عاقلانه و خردمندانه است... تقويت ساخت دروني كشور نيز از طريق پيشرفتهاي علميو مديريت درست اقتصادي امكانپذير است.»
معظم له در ديدار با نخبگان جوان برتر دانشگاهي هم تأكيد ميكنند:... البته اين پيشرفت علمي نيز بايد درونزا و متكي به استعدادهاي دروني باشد زيرا حركت، جهش و رشد علمي از درون، زمينهساز وزانت، اعتبار، ارزش و ابهت كشور و ملت است... نخبگان جوان و همه مسئولان و ملت ايران بدانند كه تمركز اصلي جبههاي كه امروز در مقابل نظام اسلامي قرار گرفته، جلوگيري از قدرتمند شدن علمي و فناوري ايران است.
تكرار تكليف دولت در سال 95
ايشان همچنين در روز نخست سال و در حرم رضوي ميفرمايند: « ما براي اينكه با تحريم مقابله كنيم چهكار بايد بكنيم؟ اولِ صحبت عرض كردم كه يك دوراهياي را دشمن نشان ميدهد به ما، ميگويد يا بياييد تسليم امريكا بشويد و هر چه او ميگويد گوش كنيد يا فشار و تحريم ادامه پيدا ميكند، اين يك دوراهي است كه گفتيم غلط و دروغ است، اما يك دوراهي ديگري وجود دارد: يا بايستي مشكلات تحريم را تحمل كنيم يا ايستادگي كنيم بهوسيله اقتصاد مقاومتي. خيلي خب، آمادگي شما خوب است، منتها براي اقتصاد مقاومتي، صِرف آمادگي كافي نيست، ما گفتيم «اقدام و عمل.» استفاده مكرر معظمله از اين كليدواژه - درطول فاصله كوتاه زماني - نشان ميدهد تمركز و تلاش دولتمردان يازدهم براي اعتلا و پيشرفت همهجانبه كشور و بياثركردن تحريمها، بايد برپايه استفاده بهينه از ظرفيتها و سرمايهگذاري داخلي كشور- كه بايد به اقتصاد مقاومتي هم تعبير شود - و نه اميد واهي بستن به شگردهاي ديپلماسي اختصاصي يا مذاكرات با تيمهاي قلدر و متكبر غربي استوار شود.
