مسجد از صدر اسلام تاكنون به عنوان مهمترين پايگاه اجتماعي مسلمين علاوه بر كاركردهاي ديني، تبليغي، آموزشي و اقتصادي همواره كاركردهاي سياسي و اجتماعي ارزندهاي داشته است.
در آن شرايط نامساعد سياسي جامعه ايران ـ كه هيچ نهادي نميتوانست به صورت رسمي و قانوني مبارزههاي سياسي و فرهنگي خود را عليه كارهاي غير قانوني و ضد ديني حكومت پهلوي سر و سامان دهد ـ مبارزان مسلمان مساجد را به عنوان مراكزي كه بتوانند اهداف سياسي خود را پيش ببرند، انتخاب كردند. در آن زمان مساجد به عنوان يكي از كانونهاي انقلابي نقش مهمي در سازماندهي مبارزين ايفا كرد. انقلابيون با برگزاري مراسمهاي مذهبي در قالب دعوت از وعاظ و نيروهاي فعال سياسي براي سخنراني همچنين تشكيل كلاسهاي آموزشي و فرهنگي در آگاهيبخشي و اطلاعرساني به مردم و تشويق و دعوت از آنان براي رويارويي و مبارزه با زورگويي، بيعدالتي و بيقانوني رژيم پهلوي كارساز بودند. مركز اسناد انقلاب اسلامي در راستاي رسالت علمي و پژوهشي خود در تدوين تاريخ شفاهي انقلاب اسلامي، در بخشي از پژوهشهاي خود به بررسي نقش مراكز و نهادهاي انقلابي از جمله مساجد پرداخته است. براي تبيين جايگاه مساجد در انقلاب اسلامي آثاري چون «تاريخ شفاهي مساجد اطراف بازار در نهضت اسلامي» و «تاريخ شفاهي مسجد جليلي» انتشار يافته است و اينك اثر «تاريخ شفاهي مسجد ارك» تقديم جامعه علمي كشور شده است. تاكنون كتابهاي زيادي پيرامون انقلاب اسلامي نوشته شده است و پژوهشگران كوشيدهاند ابعاد ناشناخته و ناآشناي اين پديده را بشناسند. چارچوب ذهني، انگارهها و پيشفرضهاي نويسندگان به همان اندازه بر نتيجه اين كوششها تأثير نهادهاند كه منابع مورد استفاده و ميزان آشنايي يا ناآشنايي آنها با فرهنگ و ذهنيت ايراني. از اينروست كه بسيارند كساني كه از درك عوامل شكلدهنده انقلاب ناتوانند و در پي اين ناتواني گاه به ارائه فرضيههاي ناقص و نامعقول اكتفا ميكنند در حالي كه از اصليترين عوامل انقلاب يعني «انگارههاي مذهبي ـ سياسي» كه برآمده از كانونهاي مذهبي و مساجد بود غافلند. هدف اين پژوهش شناسايي و شناساندن فعاليت سياسي و مذهبي مساجد در انقلاب اسلامي و مطالعه و بررسي موردي نقش مسجد ارك است. در اين باره با بررسي اسناد و ساير منابع پژوهش در چارچوب محورهاي ذيل خلاصه شد:
1ـ تحولات فرهنگي و جريانهاي سياسي مسجد ارك و نقش آن در سير پيشرونده انقلاب؛
2ـ موقعيت استراتژيك و جغرافيايي مسجد و حساسيت نيروهاي امنيتي رژيم نسبت به اين مسجد،
3ـ كاركردهاي اقتصادي مسجد و زمينهسازي در فعاليتهاي فرهنگي ـ سياسي با تأسيس مراكز تعليمي و خيريه
براي دستيابي به اين اهداف فصلهاي زير در اين كتاب ديده شده است:
در فصل اول كه «تاريخچه مسجد ارك» ناميده شده است، در زمينههاي شكلگيري، تخريب و بازسازي مسجد نگريسته و به گوشهاي از فعاليتهاي آيتالله بروجردي و حاج محمدحسين كاشاني، باني مسجد اشاره شده است.
فصل دوم به كاركردها و جريانهاي شكلگرفته در مسجد از آغاز تا پيروزي انقلاب اسلامي پرداخته است. مطالب عمده اين فصل حوادث 30 تير، ماجراي انجمنهاي ايالتي و ولايتي، 15 خرداد 1342 و... است.
در فصل سوم اين پژوهش به كاركردهاي فرهنگي مسجد ارك اشاره شده است. با عنايت به اينكه مؤلفههاي فرهنگي در تعامل با جريانهاي سياسي پيوند داشته، به همين مناسبت پژوهشگر در اين فصل سعي كرده است با برشمردن اين مؤلفهها به تبيين اين موضوع بپردازد.
واپسين كلام دراين اثر، بررسي كاركردهاي اقتصادي و تأثير محوري مسجد ارك در قالب مركزي براي جمعآوري كمكهاي خيرين و تأسيس مراكز عامالمنفعه در راستاي اهداف انقلاب است.
