نوبت بازي پرسپوليس و استقلال كه ميشود ناخودآگاه همه درگير آمار و ارقام ميشوند اينكه كدام تيم بيشتر برده يا كداميك بيشتر گل زده اما اين بازي بزرگ تأثيرات مستقيمي روي افكار، روابط و زندگي مردم دارد. ديدار دو تيم هميشه با حاشيه همراه بوده و اين حاشيهها هر چند بيشتر فوتبالي و ورزشي بوده اما با يك بررسي دقيق ميتوان به بازيهايي هم رسيد كه تنشهاي سياسي در آن موج ميزند؛ اتفاقاتي كه بيربط به شكلگيري و تغييرات دو باشگاه طي تاريخشان نبوده است.
از دوچرخهسواران تا استقلال
سال ۱۳۲۳بود كه چهار جوان تصميم گرفتند تا باشگاهي تأسيس كنند. هر چند باشگاه آنها ابتدا مختص رشته دوچرخهسواري بود اما بعدا علي داناييفر مؤسس وقت باشگاه موافقت كرد تا با نام دوچرخهسواران وارد عرصه رقابت در فوتبال شود. سال ۱۳۲۸ شخصي به نام خسرواني كه تيمسار بود باشگاه را خريد و بهنام تاج تغيير نام داد. در سال 1357 و بعد از انقلاب كاخ مركزي تاج توسط كميته مركزي، تسخير و اين باشگاه منحل شد اما برخي از بازيكنان اين تيم مثل (مراغهچيان، هادي نراقي، حاجيلو، مطيعي، خاكسار تهراني، نعلچگر و پرويز مظلومي) با هدايت عنايتالله آتشي دور هم جمع شده و باشگاه جديدي به نام «استقلال» را بنيان نهادند. باشگاهي كه تا امروز حيات دارد.
از شاهين تا پرسپوليس
شاهين باشگاهي بود كه در سال 1321 به دست يك معلم به نام دكتر عباس اكرامي با همكاري و همراهي گروهي از بهترين جوانان كشور كه عمدتاً دانشجو بودند بنا نهاده شد. شاهين داراي 402 تيم جوان با 62 شعبه در سطح كشور بود كه دكتر اكرامي اين تيم را بر پايه سه اصل (اخلاق، تحصيل و علم ورزش ) استوار ساخته بود.
شاهين در آن روزگار، تنها دفتري بود در ورزشگاه امجديه (شيرودي) كه بازيكنانش براي تعليم در آنجا گردهم ميآمدند. اين باشگاه براي اولين بار آموزش فوتبال را به صورت كتابي و از روي اصول، شروع كرد و نخستين جزوه آموزشي را كه در برگيرنده اصول ورزش فوتبال بود و با استفاده از منابع جهاني تهيه و تنظيم شده بود جهت يادگيري در اختيار اعضاي خود قرار داد. بيدرايتي و عدم دورانديشي مديران وقت باشگاه و كجسليقگي و انفعال دستگاه ورزش وقت كشور، دست به دست هم داد و باعث شد بهدليل پارهاي از مسائل بعد از بازي اين تيم با تهرانجوان در هفته دهم باشگاههاي تهران در تاريخ 16/4/1346 اين باشگاه منحل گردد.
از سوي ديگر باشگاه پرسپوليس در سال 1342 به دست علي عبده بنيانگذاري شد. پس از انحلال شاهين با پيشنهاد عبده بيشتر بازيكنان تيم محبوب شاهين به پرسپوليس پيوستند تا قطب جديدي در فوتبال ايران شكل بگيرد.
دربيهای سياسي
انتساب تاج به سياستمداران پهلوي باعث ميشد كه همواره افكار عمومي به اين تيم به عنوان نماينده رژيم نگاه كنند و در مقابل انحلال باشگاه شاهين توسط دستگاه ورزش و شكلگيري پرسپوليس باعث شد كه اين تيم در ميان مردم هواداران بيشتري نسبت به تاج داشته باشد. با اوجگيري فعاليتهاي انقلابي در دهههاي 40 و 50 كمكم دربيهاي پايتخت هم رنگ و بوي سياسي به خود گرفت. در سال 1349 پايان بازي دو تيم شاهد حوادث گوناگوني بود. تماشاچيان به دو گروه تقسيم شدند و در خيابان به راه افتادند. طرفداران تيم تاج خيلي كم و هواداران تيم پرسپوليس كه بسيار زياد بودند به چند گروه تقسيم و پشت سر دسته اول حركت نمودند. طرفداران تيم تاج با شعار (قهرمان آسيا متشكريم) و ديگران با شعار (پرسپوليس تو قلب مردم قهرمانه) به راه خود ادامه ميدادند. در اين موقع شعار طرفداران تيم تاج عوض شد و همگي ميگفتند تاج قهرمان ـ تاج قهرمان و مخالفان هم پاسخ ميدادند. جمعيت زماني كه از خيابان تخت جمشيد گذشت عدهاي ميگفتند (يا فوتبالو جمعش كنيد ـ يا تيمسارو عوض كنيد) و عدهاي ديگر ميگفتند (مرگ بر اين تيمسار قانون شكن) در دروازه دولت پليس به مردم حمله كرد. طرفداران تاج شعار ميدادند جاويد شاه ـ جاويد شاه و طرفداران پرسپوليس فرياد ميزدند مرگ بر اين دولت قانون شكن و عدهاي هم در حالي كه فرار ميكردند شعار ميدادند مرگ بر ديكتاتور. جمعيت طرفدار تاج از ورود به خيابان سعدي منصرف شدند و به طرف لالهزار رفتند. در اين بين عدهاي از طرفداران پرسپوليس نيز به خيابان لالهزار داخل شدند و تا ميدان سپه بر ضد تيم تاج و تيمسار خسرواني شعار ميدادند البته پليس چند مرتبه آنان را متفرق كرد لكن مجدداً به هم پيوستند.
طرح آبي و قرمز پيشنهاد انگليسيها بود
مجيد جلالي، كارشناس و مربي فوتبال در تحليل ناهنجاريهاي فرهنگي - اجتماعي در فوتبال ايران تأكيد دارد كه طرح ايجاد قرمز و آبي پيشنهادي بوده كه40 سال پيش از سوي انگليسيها به ساواك داده شد و آنها نيز براي سرگرمكردن مردم با اجراي اين طرح در فوتبال ايران موافقت كردند. انگليسيها گفته بودند ما هم براي رسيدن به اهداف سياسي و در نهايت سرگرمي مردم، در هر شهري از انگليس يك آبي و قرمز تشكيل داديم. شايد اين طرح در 40سال گذشته با هدف ايجاد سرگرمي براي مردم، طرح خوبي بوده و اكنون هم بد نباشد، اما در حال حاضر با بالا رفتن سطح سواد عمومي و پيشرفت زندگي، ديگر نبايد صرفاً همان هدف را دنبال كند، چراكه ديگر به تنهايي پاسخگوي نيازهاي جامعه نيست.
و امروز...
با پيروزي انقلاب اسلامي و كمرنگ شدن حال و هواي سياسي اطراف دو تيم بزرگ پايتخت دربيها بيشتر رنگ و بوي فوتبالي گرفت ولي تأثيراتي كه اين بازي بر مناسبات و روابط اجتماعي دارد هيچ گاه از بين نرفته است. به خوبي ميتوان متوجه شد كه قبل و بعد از ديدارهاي پرسپوليس و استقلال چه جوي بر فضاي كشور حاكم ميشود و بعد از آن چه اتفاقاتي رخ ميدهد، هر چند اين روزها اوضاع و احوال دو تيم آنقدر پيچيده و گنگ است كه حتي هواداران هم حال و احوال كري خواني براي هم را ندارند.
