سفر آمانو به تهران طي روزهاي اخير را ميتوان جنجاليترين خبر مربوط به توافقات هستهاي دانست، به طوري كه اخبار ضد و نقيض و حواشي فراواني را به خود اختصاص داده و نگرانيهايي را هم در جامعه ايراني به همراه داشته است.
تطبيق و مقايسه اظهارات آمانو و ديگر مقامات رسمي غربي با آنچه در داخل كشور در باره چرايي اين سفر و بازرسي صورت گرفته اين نگرانيها را افزايش ميدهد. نكته ديگر آنكه سفر پرحاشيه مديركل آژانس بينالمللي انرژي اتمي به تهران و بازرسي وي از پارچين در حالي صورت گرفته كه تكليف برجام در داخل كشور هنوز مشخص نيست و سرنوشت مبهمي را دارد چراكه هنوز شورايعالي امنيت ملي و مجلس شوراي اسلامي نظر قطعي خود را در اين باره اعلام نكرده است و اين را برخي از كارشناسان شروع زودهنگام تعهدات طرف ايراني عنوان ميكنند. از سوي ديگر آمانو و ۱۲ كارشناس آژانس در حالي موفق به بازرسي از مركز نظامي پارچين شدهاند كه بر اساس قانون صيانت از دستاوردهاي هستهاي مصوب دوم تير ۱۳۹۴ هرگونه بازرسي غيرمتعارف از تأسيسات هستهاي و بازديد از مراكز نظامي ممنوع است، در بند ۲ اين قانون ميخوانيم: «آژانس بينالمللي انرژي اتمي در چارچوب توافقنامه پادمان، مجاز به انجام نظارتهاي متعارف از سايتهاي هستهاي است و دسترسي به اماكن نظامي، امنيتي و حساس غيرهستهاي، اسناد و دانشمندان ممنوع است و بايد مصوبات شورايعالي امنيت ملي رعايت شود.» مجلس شوراي اسلامي همچنين در قانون صيانت از دستاوردهاي هستهاي جمهوري اسلامي مصوب سال ۸۴ دولت را موظف كرده بود تنها در چارچوب معاهده پادمان و ان پي تي به بازرسان دسترسي بدهد. ماده ۴ اين قانون تصريح كرده: « دولت مكلف است صرفاً در چارچوب «توافقنامه پادمان» معاهده منع گسترش سلاحهاي هستهاي با آژانس بينالمللي انرژي اتمي همكاري كند. اجابت درخواستهاي فراتر از «توافقنامه پادمان» توسط دولت ممنوع است.» اين در حالي است كه بر اساس بند ۷۸ ضميمه اول توافق وين، آژانس ميتواند از مكانهاي نظامي نيز بازديد كند و ايران موظف است ظرف حداكثر ۲۴ روز اين امكان را براي آژانس فراهم كند؛ موضوعي كه مقام معظم رهبري در ديدار با كارگزاران نظام هم اينگونه نظرشان را بيان ميفرمايند: «بازرسيهاي غيرمتعارف و پرسوجو از شخصيتها را هم به هيچوجه بنده موافق نيستم. بازرسي از مراكز نظامي را هم نميپذيريم همچنان كه قبلاً هم گفتيم. »
اصرار متمادي غربيها به دسترسي كامل به پارچين
با نگاهي به گذشته ميتوان دريافت كه تمركز غربيها و شخص آمانو بر لزوم دسترسي كامل به پارچين و بازديدهاي مستمر از آن سابقه طولاني دارد، به عنوان نمونه آمانو در تاريخ پنجم ماه مي2012 (15 ارديبهشت 91) در حاشيه كنفرانسي در شهر گالن سوئيس تأكيد ميكند: « آژانس نياز دارد تمامي مسائل باقي مانده را بررسي كند اما در اين ميان اولويت با پارچين است!» البته اصرارهاي بيش از حد آژانس بينالمللي در اين باره هم با واكنش برخي مقامات سابق اين نهاد بينالمللي مواجه شده است، به طوري كه اولي هاينونن، رئيس سابق امور پادمانهاي آژانس در اين رابطه با تخطئه آژانس به دليل استانداردهاي دوگانه آن ميگويد: «عجيبتر از اصرار آژانس براي بازديد از پارچين، اصرار براي سرزده بودن بازرسيهاست! قطعاً تا زمان موافقت ايران به اين امر زماني سپري خواهد شد – زيرا ايران به اين امر راضي نيست- و اگر بازرسان در پارچين چيزي پيدا نكنند، ايران مقصر شناخته خواهد شد زيرا آژانس خواهد گفت ايران محل را پاكسازي كرده است!اگر هم ايران نپذيرد كه به بازرسان اجازه بازرسي از پارچين را بدهد، آنان خواهند گفت حتماً ايران چيزي را آنجا مخفي كرده است! به نظر ميرسد آژانس ميخواهد طوري رفتار كند كه در هر صورتي ايران بازنده باشد»!
ضد و نقيض
حال در ادامه ميتوان با مرور برخي اظهارات ضد و نقيض اين نگرانيها را مهم ارزيابي كرد. آخرين اظهارات در اين باره سخنان سخنگوي وزارت امور خارجه امريكاست كه مانند برخي ديگر از مقامات غربي از نتايج سفر يوكيا آمانو مديركل آژانس بينالمللي انرژي اتمي به تهران و نحوه بازديد از پارچين اظهار رضايت كرده و در پاسخ به سؤال آسوشيتدپرس درباره اينكه آيا دولت امريكا از نتايج بازديد مدير كل آژانس بينالمللي انرژي اتمي از سايت پارچين رضايت دارد، بيان ميكند، بله راضي هستيم. سخنگوي وزارت خارجه امريكا در ادامه يكي از چالش برانگيزترين موضوعات مبني بر عدم حضور فيزيكي بازرسان آژانس هنگام نمونه برداريهاي محيطي از سايت نظامي پارچين و موضع دولت اين كشور دراين باره را اينگونه تشريح ميكند: نظر شما را به سخن مدير كل آژانس جلب ميكنم كه گفته است فعاليتهاي راستيآزمايي در پارچين مطابق روشهاي پادماني استاندارد آنها انجام شده است، بنابراين خود مدير كل، اين نكته را روشن كرد كه از فرايند راستيآزمايي رضايت دارد و اين فرايند در راستاي ترتيبات مقرر شده با ايران بوده است. وي در بخش ديگري بار ديگر دسترسي مدير كل آژانس به پارچين را موضوع با اهميتي ميخواند وتأكيد ميكند: اينكه مدير كل و تيمش به پارچين دسترسي داشتند، موضوع كماهميتي نيست.
سخنگوي وزير امور خارجه امريكا در حالي دسترسي به پارچين را با اهميت ميداند كه آژانس بينالمللي انرژي اتمي هم همان روز اعلام ميكند: در نمونهبرداري از پارچين بازرسان آن حضور داشتهاند و مقامات دولتي اين گفته را رد كرده و ميگويند، نمونهبرداري بدون حضور بازرسان بوده است. يوكيا آمانو هم پس از بازگشت از سفر ايران پيشرفت در مورد پرونده هستهاي كشورمان را راضيكننده دانسته و اظهار ميكند: در نمونهبرداريهاي صورت گرفته كارشناسان ايراني از پارچين بازرسان آژانس حضور داشتند. آمانو در ادامه سخنان قابل تأملي را بر زبان ميآورد: يكشنبه به همراه «وارجورانتا» معاون خودم از سايت پارچين بازديد كرديم. اين براي نخستين بار بود كه آژانس از اين سايت بازديد ميكرد. وارد ساختماني شديم كه پيشتر تنها ميتوانستيم از طريق تصاوير ماهوارهاي ببينيم. در آنجا نشانههايي از فعاليتهاي اخير ديديم. هيچگونه تجهيزاتي در آنجا نبود. حال متخصصان ما براساس دادههاي جمعآوري شده به تجزيه و تحليل ميپردازند و طبق «نقشه راه» در آينده نزديك مذاكرات را از سر خواهيم گرفت.
مدير كل آژانس بينالمللي انرژي اتمي ادامه داد: روند نمونهبرداري زمانبر است چراكه بايد نمونهبرداري از محيط صورت گيرد. طبق تجارب گذشته، آژانس تنها به كشورهايي اجازه ادامه فعاليت ميدهد كه فعاليتهايشان با راستيآزمايي آژانس همراه باشد. در مورد سايت پارچين، آژانس يكپارچگي فرايند نمونهبرداري و صحت نمونهها را تأييد ميكند. آمانو در بخش ديگري گفت: احراز هويت نمونهها از طريق فرآيند راستيآزمايي صورت گرفت. اين فرايند تحت مسئوليت و نظارت ما انجام شد و نمونهها به وين منتقل ميشود تا توسط كارشناسان آژانس مورد بررسي قرار گيرد. اين ادعاها در حالي است كه رضا نجفي، سفير و نماينده دائم ايران در آژانس بينالمللي انرژي اتمي نمونه برداري از سايت پارچين تحت نظارت بازرسان آژانس بينالمللي انرژي اتمي را تكذيب و تأكيد كرد: ما به هيچ بازرس آژانس اجازه ورود به سايت پارچين براي نمونهبرداري يا نظارت بر نمونهبرداري را ندادهايم. بهروز كمالوندي، سخنگوي سازمان انرژي اتمي هم بازديد يوكيا آمانو مديركل آژانس بينالمللي انرژي اتمي از سايت نظامي پارچين را «بازديد تشريفاتي» مينامد: «آمانو در اين بازديد، از برخي نقاط كارگاهي اين مجموعه كه ادعاهاي واهي در خصوص آنها مطرح بود، به ويژه روند تعمير و بازسازي جاده دسترسي به سد ماملو در جوار پارچين كه در اثر بارندگيهاي اخير نشست كرده است نيز ديدن كرد.» علياكبر صالحي، رئيس سازمان انرژي اتمي هم ميگويد: «ملاقات خوبي صورت گرفت و طرفين اظهار رضايت كردند و آمانو هم با رضايت ايران را ترك كرد.» همچنين رضا نجفي، نماينده ايران در آژانس ميگويد: «آمانو و معاونش در بازديد از پارچين، تجهيزاتي نداشتند حتي تلفن همراه و بازديدشان چند دقيقه بيشتر طول نكشيد.»
نگرانيها را جدي بگيريد
بر اساس متن تهيه شده در برجام، پس از ارائه ارزيابي نهايي مدير كل به شوراي حكام تا پايان سال جاري ميلادي (ديماه ۹۴) مديركل تصميم نهايي درباره پرونده هستهاي ايران را نخواهند گرفت بلكه اين كشورهاي 5+1 هستند كه در قطعنامهاي كه در شوراي حكام به تصويب خواهند رساند، درباره سرانجام پرونده هستهاي ايران در آژانس اظهار نظر ميكنند. نكته قابل تأمل ديگر اينكه اظهار نظر اين شش كشور نيز اعلام بسته شدن پرونده هستهاي ايران نخواهد بود، كشورهاي 5+1 به عنوان اعضاي شوراي حكام قطعنامهاي را براي اتخاذ اقدامات لازم، با هدف بسته شدن اين موضوع، به شوراي حكام ارائه خواهند كرد.
در اين ميان اقدامات لازمي كه ايران بر اساس قطعنامه آينده شوراي حكام موظف به اجراي آن است تا پرونده ايران به صورت كامل بسته شود را ميتوان در گزارش فصلي آمانو در سال ۲۰۱۱ - كه برجام هم به آن استناد كرده – جستوجو كرد.
بنابراين بايد همچنان منتظر پاسخ اين سؤال ماند كه چنانچه ايران از اين به بعد با درخواستهاي آژانس بينالمللي مخالفت كند، چه سرنوشتي در انتظار برجام خواهد بود.
