درباره فرا رسيدن روز اجراي برجام، آژانس دو نقش اساسي دارد كه در متن برجام، يكي از اين دو نقش صراحتاً شرط لازم رسيدن روز اجرا خوانده شده، اما درباره اينكه نقش دوم آژانس نيز شرط لازم است يا خير، ابهامات جدي وجود دارد. نقش اول آژانس آن است كه يك گزارش كمي مربوط به اتمام تعهدات 11 بندي ايران مندرج در بند c ضميمه 5، منتشر كند كه جزئيات آن در ضميمه يك آمده و شامل كاهش تعداد سانتريفيوژها، تخريب طراحي كنوني رآكتور اراك، كاهش ميزان ذخاير اورانيوم غني شده، اجراي داوطلبانه پروتكل الحاقي و كد اصلاحي 3/1 و موارد ديگر است. شرط صريح فرا رسيدن روز اجرا و برداشته شدن تحريمها، مثبت بودن اين گزارش است، يعني اگر آژانس انجام اين اقدامات را تأييد نكند، متن صراحت دارد كه روز اجرا فرا نخواهد رسيد اما نقش ديگر آژانس، انتشار يك گزارش كيفي است تا 24 آذرماه درباره مسائل گذشته و حال كه شامل PMD و مسئله پارچين نيز ميشود (ماده 9 از بند B ضميمه 5). اما متن برجام درباره اين نكته مهم سكوت كرده است كه آيا در صورتي كه آژانس در گزارش 24 آذر خود ادعايي جديد مطرح كند يا مسئله را خاتمه يافته اعلام نكند يا مدعي شود ايران توافق محرمانه موسوم به نقشه راه را به صورت كامل(complete) انجام نداده، چنين گزارشي مانع فرا رسيدن روز اجرا خواهد شد يا خير. پايگاه فارين پاليسي در اين رابطه مينويسد: «هر چند ايران موافقت كرده است نقشه راه توافق شده با آژانس را اجرا كند، اما برجام صريحاً برداشته شدن تحريمها را منوط به حل و فصل مسئله PMD نكرده تا ايران انگيزه لازم را براي انجام تعهدات خود داشته باشد.»
اگر تهران در فاصله 26 مهر تا 24 آذر، تعهدات 11 بندي خود را انجام دهد و حتي آژانس انجام آنها را در گزارش كمي خود كاملاً تأييد كند، در صورتي كه در گزارش كيفي 24 آذر و در ادامه خطي كه تاكنون دنبال شده فيالمثل اعلام كند «آژانس نتوانست به دلايلي چون ساخت و ساز درباره پارچين راستيآزمايي كند»، اين احتمال به هيچ وجه دور از ذهن نيست كه طرف غربي مدعي شود خاتمه بحث PMD شرط لازم فرارسيدن «روز اجرا» بوده و با وجود عمل ايران به تعهداتش، امريكاييها و اروپاييها بر سر اجراي تمام و كمال تعهداتشان بازي در بياورند. اين اظهارات آقاي بعيدينژاد رئيس تيم كارشناسي مذاكرهكنندگان هستهاي بسيار قابل تأمل و در خور توجه است كه گفتهاند: «اگر PMD حل نشود، همه چيز طبق انتظار جلو نميرود.» اما اگر ايران براي انجام تعهدات خود تا 24 آذر صبر كند، در صورت مثبت نبودن گزارش كيفي آژانس و ادعاي احتمالي غربيها درباره تأثير اساسي آن بر فرا رسيدن روز اجرا، چيزي را از دست نداده است.
اخباري موثق حكايت از آن دارند كه در صورت تأييد برجام در ايران، دولت يازدهم بنا دارد از همان روز پذيرش يعني 26 مهرماه، اجراي تعهدات 11 بندي خود را آغاز كند. اين ريسك بسيار خطرناك، هم ميتواند ناشي از اعتماد مفرط و صددرصدي به دشمنان طرف توافق يا آژانسي باشد كه در عملكرد آن كمترين اثري از قابليت اعتماد ديده نميشود و هم ميتواند ريشه در عطش يك جريان خاص براي بهرهبرداري سياسي از توافق داشته باشد كه در هر دو صورت، براي صيانت از منافع ملي، بايد جلوي آن گرفته شود. به نظر ميرسد مجلس محترم كه اين روزها مشغول جمعبندي درباره برجام است، در صورت موافقت با اجراي برجام، بايد يكي از شروطش براي اعطاي مجوز اجرا به دولت، موكول شدن انجام تعهدات عملي ايران (مفاد مندرج در بند 15/1 تا 15/11 از بند C ضميمه V برجام) به ارائه گزارش مثبت آژانس درباره مسائل گذشته و حال (گزارش كيفي مربوط به ماده 9 از بند B ضميمه V)يا حداقل ابهامزدايي از نقش اين گزارش در فرا رسيدن روز اجرا و برداشته شدن تحريمها باشد. اعمال چنين شرطي، نه تنها هيچ تناقضي با برجام ندارد بلكه هيچ گونه ممنوعيت و محدوديتي براي اين امر در برجام وجود ندارد و عمل به آن، كاملاً در اختيار ايران است. اگر تهران آغاز انجام تعهدات عملي خود را به انتشار گزارش كيفي آژانس موكول كند، نهايتاً در صورت گزارش مثبت، انجام اقدامات كمي 11 بندي دو ماه زمان ميبرد و برداشته شدن تحريمها نيز به اندازه اين دو ماه به تعويق ميافتد و دو ماه در مقايسه با بيش از دو سال، وقتي كه براي مذاكره صرف شد، زماني قابل توجه نيست اما اگر دولت براي انجام تعهدات خود عجله كند و 24 آذرماه با يك گزارش مثبت از سوي آمانو درباره PMD روبهرو نشود، ممكن است با توجه به ابهام متن در نقش اين گزارش، طرف مقابل براي اجراي تعهدات خود و برداشتن تحريمها بازي درآورده و چيزي جز هزينه سنگين مادي و معنوي اجراي يكجانبه برجام عايد دولت نشود.
