وقتي نگاهي به تاريخچه وقف در كشورمان مياندازيم، ميبينيم كه وقف در بين جامعه ما جايگاهي بس ارزشمند و مهم داشته است و مردم به خاطر اعتقادات قوي و ايمان راسخي كه داشتند آن را انجام ميدادند. اين مسئله براي آنها از اهميت خاصي برخوردار بوده است كه علاوه بر اعمال نيك كه در زندگي انجام ميدهند كارها و اثرات خير و نيكي بعد از مرگ نيز نصيبشان ميكند. در نتيجه اشخاص مؤمن هميشه اموال خود را براي كمك به ديگران و نيازمندان به كار ميگرفتند. به طور مثال، هر كس بر اساس قدرت مالي و بضاعتش چيزي را به عنوان وقف براي خدمت به خلق اهدا ميكرد.
از جمله آنها ميتوان به وقف كتاب، وقف چاه، زمين زراعي و... اشاره كرد. اتاق كوچك و كاهگلي جهت برگزاري مراسم عزاي سيدالشهدا و حتي قراردادن كوزه آبي در كنار عبور رهگذران تشنه و نثار سلامي بر حسين(ع). آنها اين باقيات صالحات را براي خود جاودان ميكردند. اين سنت حسنه و نيك همچنان در بين مردمان با ايمان ما وجود دارد اما نه همانند گذشته، لذا در اين زمينه نياز به فرهنگسازي داريم.
وقف كردن تنها مخصوص پولدارها نيست
زينب سياحي، جامعهشناس ميگويد: اكثر كساني كه به امر خير و نيك وقف اقدام ميكنند افرادي با تمكن مالي بالا هستند و اين وقفها بيشتر در اموري مانند تأسيس مراكز آموزشي، مدرسه، كتابخانه، مسجد و... است. اين بناها و مؤسسات، خدمات ارزشمندي را در راه خدمت به جامعه ارائه دادهاند اما اي كاش اين تصور و ذهنيت از افكار پاك ميشد كه وقف كردن تنها مخصوص پولدارها نيست. ما حتي ميتوانيم دانستههايمان را وقف كنيم و وقف تنها يادگاري است كه به قول شاعر در اين گنبد دوار ميماند.
وي ميافزايد: امروزه بيشتر افراد جامعه تصور ميكنند كه چون ثروت زيادي ندارند پس نميتوانند وقفي داشته باشند اما اگر تمام مردم با هر امكان مالي و بر اساس وسعشان چيزي را در راه خدمت به خلق و به خصوص نيازمندان وقف ميكردند مطمئناً باعث ميشد بسياري از نيازهاي جامعه برطرف شود.
جايگاه وقف در اسلام
وقف در اسلام جايگاهي بس والا دارد. چنان كه پيامبر اسلام حضرت محمد (ص) و جانشين بر حقش اميرالمؤمنين مبادرت به وقف ميكردند. ايشان گاه اموال يا داراييهايي كه از طريق زحمت خود به دست ميآوردند و گاه از اراضي يا اموالي كه از طريق جنگهايي كه با كفار انجام ميدادند آنها را وقف مسلمانان ميكردند.
پيامبر اكرم (ص) ميفرمايند: چند چيز است كه بعد از مرگ مؤمن پاداش آنها به او ميرسد؛ علمي كه از خود به يادگار گذاشته است، فرزند صالحي كه جانشين خوبي براي او باشد و قرآني كه به ارث گذاشته باشد، يا مسجدي كه ساخته است، يا منزلي كه براي مسافرين در راه مانده ساخته است يا نهري كه آن را جاري ساخته است، يا صدقهاي كه در حال حيات خود انجام داه است.
كاركردهاي اجتماعي و اقتصادي وقف
به گفته سياحي يكي از كاركردهاي اوقاف و اموال وقفي اين است كه عوايدش نصيب اجتماع و مردم ميشود. وقف همانند سايهاي دلنشين براي تمام نيازمندان و در راه ماندگان و مستمندان است. با وقف در امور اجتماعي از مشكلات و مفاسدي كه ريشه و منشأ آن فقر است جلوگيري ميشود.
وي ميافزايد: علاوه بر كاركردهاي اجتماعي ميتوان به كاركرد اقتصادي وقف نيز اشاره كرد. دين مبين اسلام بر خلاف ديگر مكاتب و نظامها همچون ماركسيسم و نظام سرمايهداري، مكتب حق و عدالت است. اسلام با برقراري قوانين و احكامي جهت وقف و كمك ثروتمندان به مستحقان جامعه راه را بر بيعدالتي بسته و با ترويج اين فرهنگ حسنه باعث كم شدن فاصله طبقاتي بين اقشار جامعه ميشود.
ترويج فرهنگ وقف در جامعه
براي شكوفا كردن وقف در جامعه بايد فرهنگ وقف را در جامعه اشاعه و ترويج كرد و اين كار تنها نبايد بر عهده يك سازمان يا نهاد گذاشته شود بلكه تمام افراد جامعه و همچنين بسياري از سازمانها و نهادها ميتوانند در اين امر يعني توسعه و گسترش فرهنگ وقف سهيم باشند و هر يك نقش خود را در اين زمينه ايفا كنند.
زينب سياحي اظهار ميكند: تشويق براي ترويج وقف بسيار است كه دو بعد دارد. تشويق زباني و تشويق عملي. تشويق زباني همان تبليغ است. اينكه ابعاد مختلف و احكام وقف تبليغ و با استفاده از رسانهها در جامعه مطرح و فرهنگسازي شود ولي مهمتر از آن تشويق عملي است كه متوليان وقف، امانتدار خوبي باشند و اعتماد عموم مردم را جلب كنند و مردم نسبت به اداره اوقاف و مديران وقف اعتماد كامل داشته باشند تا اين امانتشان را با خيال راحت به مديران و متوليان وقف بسپارند. البته اين مهم حاصل نخواهد شد مگر با اعمال صحيح، رعايت امانتداري و وجدان كاري همراه با التزام و رعايت مسائل و احكام ديني در مورد وقف.
وظيفهاي همگاني
اين جامعهشناس وقف را يك امر ديني و انساني دانسته و تأكيد ميكند: عالمان دين كه در اين امر تخصص دارند بايد با تشريح آموزههاي قرآني و روايات، احكام وقف را استنباط كنند و در اختيار مردم قرار دهند.
دانشگاهها و مراكز علمي، آموزشي و پژوهشي اعم از وزارت آموزش و پرورش و وزارت علوم، مؤسسات فرهنگي و آموزشي در كل كشور نيز نقش تعيينكنندهاي در اشاعه فرهنگ وقف دارند. عرصه رسانه اعم از صدا و سيما، مطبوعات، سايتها، خبرگزاريها و در مجموع فضاي مجازي نيز مهم هستند. اگر رسانهها با توجه به ضريب نفوذشان در حوزه فرهنگ وقف فعال شوند، بسيار كارگشاست.
ائمه جمعه و ائمه جماعات مساجد كه تريبون در اختيار دارند و خودشان مسئوليت اجتماعي، سياسي و مذهبي نيز دارند و مورد اعتماد مردم هستند هم يك دستگاه وسيع اطلاعرساني و يك اهرم كارآمد براي اشاعه فرهنگ وقف به حساب ميآيند. اين چند مجموعه وظيفه دارند نسبت به تبليغ و ترويج فرهنگ وقف كمك كنند.
به گفته وي وقف سرمايهاي است كه به همه اقشار جامعه خدمات ميرساند و به همين دليل انتظار است همه اقشار جامعه كه از خدمات وقف بهرهمند ميشوند متقابلاً بهرهاي هم برسانند و در حوزه فرهنگسازي وقف و عمل به آن رفتار كنند.
