از 2 هزار مسجد موجود در پايتخت فقط در 540 مسجد نماز صبح اقامه ميشود و اكثر مساجد نيز فقط چند ساعت در روز براي اقامه نمازهاي يوميه و برگزاري برخي مراسمها فعال هستند، بر اين اساس افول كاركرد مساجد در شرايطي كه پيامدهاي مسائل و معضلات اجتماعي و فرهنگي پيچيدهتر شده، نگرانيهايي را در ميان ائمه جماعات و صاحبنظران مسائل مذهبي و فرهنگي ايجادكرده است، اين در حالي است كه وجود حدود 70هزار مسجد و نقش بيبديل كاركرد مساجد در فرهنگسازي ديني و افزايش سلامت جامعه بر كسي پوشيده نيست.
بي توجهي برخي از متوليان به استفاده نكردن از ظرفيتهاي بالقوه مساجد در طول سالهاي گذشته سبب شده است تا اين روند در تعداد قابل توجهي از مساجد به يك رويه و عرف تبديل شود در صورتي كه همواره حضور در مسجد به عنوان اولين و والاترين پايگاه سرچشمه معنوي، اجتماعي و فرهنگي از صدر اسلام مورد سفارش و تأكيد قرار گرفته است و در زمان شكلگيري انقلاب اسلامي و پس از آن نقش مؤثر مساجد در تمام حوزهها به شكل افزايش مشاركت مردمي و حفظ و حراست از دين و كشور صحنههايي تاريخي را به يادگار گذاشته است.
اين در حالي است كه بسياري از صاحبنظران و فعالان اين حوزه معتقد هستند مشكلات جامعه ناشي از دور شدن مردم از مساجد است، چراكه با گذشت زمان به جاي پررنگتر شدن نقش مساجد در حوزههاي مختلف زندگي مردم، از فعاليتهاي مساجد به خصوص در حوزههاي مذهبي، فرهنگي و اجتماعي به د لايل مختلف كاسته شده و همين امر كاهش فعاليتها و حضور مردم در مساجد را به دنبال داشته است.
در اين زمينه حجتالاسلام والمسلمين سعيدرضا ربيعي، امام جماعت مسجد ليلهالقدر با ابراز نگراني از بيتوجهي به كاهش كاركرد مسجد در شرايط حاضر گفت: ظرفيتسازي مساجد با توجه به ماهيت و كار كرد اين مكانهاي مقدس بسيار باارزش و والا است اما به دلايل مختلف در طول سالهاي گذشته به مرور زمان كاركرد بسياري از مساجد فقط مختص به ايام سوگواري، مصيبت و برخي برنامهها اجتماعي و فرهنگي و مراسم مذهبي شده است و به دليل نبود برنامهريزي مديريتي منسجم و مدون و نظارتهاي سيستمي همچنان شاهد اين مشكل در بسياري از مساجد هستيم.
وي افزود: اين روند تا آنجايي ادامه يافته است كه نگراني مقام معظم رهبري را نيز در پي داشته است. به گفته وي، مساجد علاوه بر آنكه جايگاه عبادت و پرداختن به ارزشهاي معنوي و ديني به حساب ميآيند و از صدر اسلام نيز بر آن تأكيد فراوان شده است، همچنين داراي ظرفيت و كاركردهاي فراواني در تمام حوزه اجتماعي و فرهنگي ميباشند لذا با ساماندهي فعاليتهاي مساجد و برنامهريزي صحيح و مدون و پرهيز از سليقهاي عمل كردن ميتوان از ظرفيتهاي بالاي مساجد بهره جست و بيتوجهي به جايگاه مساجد و محدودكردن فعاليتهاي آن ميتواند ريشه بسياري از آفتها باشد. وي تأكيد كرد: وقتي هزاران هزار مسجد در جاي جاي محلات و شهرهاي كشور ساخته شده است، اينكه شهروندي يا مسافري در كنار خيابان سجاده نماز پهن كند، نشان از كوتاهي ما در اداره و مديريت مساجد دارد.
تحول در سبك زندگي از سنگر مساجد اين استاد حوزه، اهتمام به كاركرد مساجد را در شرايط حاضر ضروري عنوان كرد و گفت: نگاه ويژه به فعاليت فرهنگي و اجتماعي مساجد در كنار ساير فعاليتها ميتواند در تحول سبك زندگي بسيار تأثيرگذار باشد به گونهاي كه در برخي مساجد با برنامهريزيهاي صورت گرفته توانستهاند با غنا دادن به برنامههاي مساجد هم به جنبههاي فردي و هم جمعي مؤلفههاي تأثيرگذار در جامعه بپردازند؛ به عنوان مثال بحران كمبود آب و رعايت الگوي مصرف نمونهاي از آن است كه مساجد با توجه به جايگاه و باور معنوي كه در ميان مردم و خانوادهها وجود دارد ميتواند محلي براي ارائه راهكار و تبادل تجربيات در اين زمينه باشد. بر اين اساس است كه وقتي صحبت از فرهنگ و فرهنگسازي در كشور ميشود، مساجد و جايگاه آن در اولويت بسيار بالايي قرار دارد و گامهاي نهادينه كردن سبك زندگي ايراني – اسلامي بايد از سنگر مساجد آغاز شود.
مسجد را با بخشنامه نميتوان اداره كرد به گفته حجتالاسلام ربيعي بايد نگاه به مساجد از سوي متوليان و دستاندركاران امور مساجد كه داراي مسئوليتهايي هستند، باز تعريف شود و نميتوان با بخشنامه و اتكا به شيوههاي فعلي به افزايش كاركرد مساجد اميد داشت و بايد به اين نكته توجه كرد كه افزايش برخي آسيبهاي اجتماعي و فرهنگي جامعه ناشي از دور شدن مردم از مساجد و كاهش كاركردهاي اين مكانهاي مقدس است كه بايد ريشههاي اين آفت بازشناسي شود و در اين زمينه تقويت حضور فعالان دلسوز و آگاه به مسائل روز ميتواند يكي از راهكارها باشد.
ضرورت الگو گرفتن از رفتارهاي ديني و مذهبي براي اداره مساجدبايد توجه كرد كه برخي از برنامههاي مساجد بدون در نظر گرفتن نيازها و خواست شهروندان و به روشهاي ناكار آمد به اجرا در ميآيد، در صورتي كه بايد توجه كرد هدف اصلي در افزايش كاركرد برنامههاي مساجد و غنيسازي و فعالتر كردن برنامهها، براي جذب بيشتر شهروندان به اين مكان مقدس و افزايش تعامل دو سويه است.
به گفته محمود حسني، رئيس هيئت امناي مسجد حسني در شرق پايتخت، بسياري از رفتارهاي سليقهاي و ناكار آمد، ناشي از بيتوجهي به الگوهاي ديني و مذهبي در اداره مساجد است. وجود افراد دلسوز و متعهد و همچنين علاقهمند به فعاليتهاي مذهبي، فرهنگي و اجتماعي، خود عاملي است براي جذب مردم و به خصوص جوانان و نوجو انان به مساجد و مراكز مذهبي كه اين امر ميتواند منجر به توسعه كاركردهاي مساجد شود، موضوعي كه به آن بايد توجه مضاعف صورت گيرد. وي با اشاره به تأثير اخلاق نيكو و خوش خلقي در افزايش فعاليتهاي جمعي در مساجد گفت: بسياري از فعاليتهاي مساجد اخلاق محور است بنابراين نقش ائمه جماعات و هيئتهاي امنا را نميتوان در پيشبرد فعاليتهاي مساجد ناديده گرفت و اگر كارها بر زمين ميماند بايد ريشه آن را در عملكرد متوليان، فعالان و مسئولان اين حوزه جستوجو كرد.
حاج آقا حسني با انتقاد از متوليان امور رسيدگي به مساجد تأكيد كرد: متأسفانه عملكرد مسئولان در دستگاههاي مسئول فقط به چند بخشنامه و نظارتهاي كليشهاي ختم ميشود بنابراين با اين نظارتهاي بسيار ضعيف نبايد انتظار داشت فعاليتهاي مساجد توسعه يافته و به كاركردهاي اجتماعي و فرهنگي و جمعي ختم شود. وي تصريح كرد: برخي از ائمه جماعات، مسجد را فقط مكاني براي اقامه نماز ميدانند و با خواندن نماز احساس ميكنند كه رفع تكليف از آنان صورت گرفته است. با اين نگاه چگونه ميتوانانتظار داشت كه نماز گزاران و اهالي به مسجد جذب شوند با اين حال بايد مسائل و مشكلات مساجد رصد و به آن رسيدگي شود و اگر قرار است مشكلات مالي مساجد ناديده گرفته شود، انتظارات هم بايد محدودتر شود. هر چند بسياري از مساجد با اتكا به عملكرد جمعي بر مشكلات خود فائق آمدهاند و به عنوان الگوي كارآمد بايد از تجربيات آنان بهره جست.
بايد كم كاري در حوزه مساجد را پذيرفت به اعتقاد علي محمد محمودي، مدرس دانشگاه با توجه به وجود حدود 70هزار مسجد و پراكندگي آن در شهرهاي كشور اين انتظار ميرود كه در كنار ساخت مساجد جديد و رسيدگي به فرم معماري اسلامي ايراني، توجه ويژهاي هم از سوي بخشهاي متولي و مسئولان ذيربط به نقش و كاركرد مساجد در پيشبرد اهداف انقلاب اسلامي و آگاهسازي مردم به مسائل روز صورت گيرد. وي تأكيد كرد: ناديدهگرفتن كاركردهاي مساجد سبب خواهد شد نتوانيم از ظرفيتهاي اين كانونهاي مهم و تأثيرگذار ديني بهرهمند شويم و ادامه اين روند ميتواند صدمات جبرانناپذيري را در حوزههاي ديني، فرهنگي و اجتماعي بر جاي بگذارد از سوي ديگر مساجد به دليل جايگاهي كه در نزد مردم و خانوادهها دارند، همواره محلي براي حضور پر شور و شوق جوانان و نوجوانان به حساب ميآيند بنابراين اگر نتواستهايم از ظرفيتهاي متنوع استفاده كنيم اين كوتاهي به گردن ما و متوليان و برنامهريزان فرهنگي و فعالان اين عرصههاست بايد هر چه سريعتر به جبران عقبماندگيها بپردازيم. بايد توجه كرد كه اگر اين روند مورد رصد دقيق قرار نگيرد، نبايد انتظار داشت ساير فعاليتها و آموزشهاي ديني، فرهنگي و اجتماعي نتيجهبخش و اثرگذار باشد. در خاتمه بايد تأكيد كرد، براي بهرهگيري مطلوب از كاركردها و پتانسيلهاي بالقوه مساجد در عرصههاي مختلف ميتوان با رصد و ظرفيتسازي و فرهنگسازي كاربردي، بر اساس اولويتهاي جامعه در كنار برنامهريزي مناسب به رفع و ساماندهي بسياري از مشكلات و موانع جامعه كمك و حتي به امر پيشگيري از آسيبها بيش از پيش توجه كرد.
