بارها ديده شده وقتي كودكي كلمات زشت به دهان ميآورد همه قصد دارند به نوعي اين مسئله را جمع كنند. پدر اخم ميكند و مادر هم سعي ميكند جلوي دهان كودك را بگيرد اما بيفايده است چراكه ديگر زبان كودك ما مورد هجمه قرار گرفته و تنها بايد به فكر راهكاري براي برطرف كردن آن بود.
در مورد بدزباني كودك مهمترين نكته اين است كه بدانيم اين يك نوع يادگيري است كه كودك آن را از طريق مشاهدههايي كه داشته آموخته است، پس براي رفع آن بايد از روشهايي با برنامه و هدفمند استفاده كرد.
اكثر روانشناسان در اين مورد اتفاق نظر دارند و به عنوان بهترين روش براي مقابله با اين اپيدمي به پدر و مادرها توصيه ميكنند، در قدم اول از هر گونه عكسالعمل تند هنگام مواجه شدن با بدزباني كودكشان پرهيز كنند. تشويق يا تنبيه به موقع كودك جزئي از رفتارهاي مناسب خود والدين است كه به عنوان الگوهاي اصلي و تأثيرگذار در تربيت و تقويت رفتار كودك نقش بسزايي دارد و كودك را وادار ميكند تا از تكرار كلمات، الفاظ زشت و بيمنظور و حتي كلماتي كه معني آن را نميداند خودداري كند.
به عقيده اكثر كارشناسان، خنديدن، اخم كردن، تنبيه بدني و. . . هم از عواملي است كه ميتواند باعث تكرار اين عمل زشت و قبيح توسط كودك شود. در اين زمينه سراغ كارشناسان امور ديني و مسائل خانواده رفتيم و در گفتوگو با حجج اسلام حميد قربانپور و محمدرضا انهاري موضوع بدزباني فرزندان و راههاي پيشگيري از آن را با اتكا به آموزههاي ديني جويا شديم. آنچه ميخوانيد ماحصل همكلامي ما با اين دو كارشناس است.
حجتالاسلام والمسلمين حميد قربانپور، كارشناس مسائل خانواده
تربيت فرزند و چگونگي رشد صحيح او در آداب معاشرت، گفتار، رفتار و پندار متجلي ميشود. اين مسير روشن، عقل و قلب كودك را در بر گرفته و تربيتي مبتني بر سبك زندگي ديني و اسلامي را شامل ميشود. بدون شك راستگويي و صدق، روزي حلال و لقمه پاك، سلامت جسم و جان، رشد فطرت پاك و رستگاري تنها در سايه عمل به كلامالله قابل دستيابي است.
كودك بدزبان، محصول دنياي بدزبان
وقتي كودك يا نوجوان سخن ناسنجيدهاي ميگويد بايد به علت توجه كرد. او بارها ديده و شنيده كه در منزل يا در مدرسه يا حتي در خيابان ديگران بدزباني ميكنند.
در زندگي انساني بايد براي مطرح شدن كمال آدمي تلاش شود، اما متأسفانه اين مهم مورد بيتوجهي قرار ميگيرد. در اين بحث انتظاري هم نداريم چون واقعاً دنيا همين است و در دنيايي كه زيبا سخن نميگويند چه انتظاري از فرزندانمان داريم؟ مولا اميرالمومنين علي(ع) ميفرمايند:اجملوا في الخطاب تسمعوا جميل الخطاب: زيبا سخن بگوييد و خطاب كنيد تا جواب زيبا هم بشنويد. نكته اصلي در اين كلام مولا، از خود شروع كردن است.
مصونيت فرزندان از هجمه الفاظ زننده در كلام معصوم(ع)
پيامبر اكرم(ص) ميفرمايند: أكرِموا أولادَكمْ وَ أَحْسِنوا آدابَهُمْ يغْفَرْ لَكمْ: فرزندان خود را گرامي بداريد و خوب تربيتشان كنيد تا گناهان شما آمرزيده شود. صواب و ثواب هر دو در تعليم و تربيت فرزندانمان است. مولا علي(ع) ميفرمايند: الفُحشُ وَ التَّفحُشُ لَيسا مِن الاسلام: دشنام دادن و بددهني از ساحت اسلام به دور است. ما مسلمان هستيم. مسلمان كه بددهني نميكند. مسلمان موجب آزار روحي، رواني و جسمي كسي نميشود. مسلمان در برابر حقيقت حق تسليم است. امروز اگر فرزندان ما بددهني ميكنند بايد ببينيم الگوهاي آنها چيست. الگوها شامل پدر، مادر، معلم و اساتيد ديگر در جامعه است. الگو ميتواند ورزشكار مورد علاقه ما باشد، ميتواند راننده اتوبوس و همسايه ما باشد. اگر هريك از اين الگوها پيرو اخلاق خاتمالانبيا باشند و سيره حضرت رسول (ص) در رفتار همه ما تجلي پيدا كند، بدون شك رفتار و اخلاق فرزندان ما نيز حسنه خواهد شد. علماي ما ادامهدهنده راه پيامبران و معصومين (ع) هستند. نمونه بارز از پيروان حضرت رسول حضرت امام خميني(ره)، بنيانگذار انقلاب ماست كه نهايت ادب و اخلاق را رعايت ميكردند. امام در درس دادن نسبت به فهم بعضي از شاگردان اگر تند هم ميشدند ولي تندي ايشان هم روي حساب بود، مثلاً به فردي كه مورد تندي ايشان بود، ميفرمودند:«مولانا! چرا اين حرف را ميزني كه درست نيست؟» بدون شك دقت در بيان واژهها نيز نياز به تمرين، تهذيب و تزكيه نفس دارد.
در چگونگي برخورد با نوجوان بايد دقت كرد و نبايد كلام معصوم فراموش شود. امام معصوم ميفرمايند: فرزند را نزن، بلكه با او قهر كن نه به مدت طولاني. بايد با استدلال با آنها صحبت كرد و درباره زير سؤال رفتن هويت و شخصيتشان در صورت بددهني سخن گفت. تنبيه و تشويق با اصول و مباني ديني وظيفه والدين است. تربيت را بايد در كودك و حتي قبل از دنيا آمدن فرزند با ذكر، وضو گرفتن، تغذيه پاك، دقت در رفتار و توجه به احترام متقابل شروع كرد. تربيت فرزند و كلام او بايد با شناخت كافي والدين نسبت به او و مطابق مقتضاي سني و عادت كودك انجام شود.
پدر و مادر بايد براي ايجاد فضاي آرام در خانه تلاش كنند و خوشخلقي و خوشزباني را هيچ گاه از ياد نبرند.
اول خود را تربيت كنيم!
آيه 164 سوره آل عمران ميفرمايد: لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَى الْمُؤمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِّنْ أَنفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِن كَانُواْ مِن قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُّبِينٍ : به يقين خدا بر مؤمنان منت نهاد و پيامبرى از خودشان در ميان آنان برانگيخت تا آيات خود را بر ايشان بخواند و پاكشان گرداند و كتاب و حكمت به آنان بياموزد، قطعاً پيش از آن در گمراهى آشكارى بودند. والدين وظيفه دارند بعد از تزكيه و خودسازي اقدام به دگرسازي كنند و تا زماني كه خود را نساختهاند نميتوانند فرزندان خويش را بسازند. مولا علي(ع) ميفرمايند: مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَلْيَبْدَأْ بِتَعْلِيمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِيمِ غَيْرِهِ وَ لْيَكُنْ تَأْدِيبُهُ بِسِيرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِيبِهِ بِلِسَانِهِ وَ مُعَلِّمُ نَفْسِهِ وَ مُؤَدِّبُهَا أَحَقُّ بِالْإِجْلَالِ مِنْ مُعَلِّمِ النَّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِم: آن كه خود را در مرتبه پيشوايى قرار ميدهد بايد پيش از مؤدب كردن مردم به ادب كردن خود اقدام كند و پيش از آنكه ديگران را با گفتار ادب كند، بايد كردارش را مؤدب كند و آن كه خود را بياموزد و ادب كند به تعظيم سزاوارتر است از كسى كه فقط ديگران را بياموزد و تأديب كند.
كسي كه خود را راهبر مردم قرار داد پس بايد قبل از آموزش به ديگران به خود بياموزد و بايد قبل از تأديب ديگران با عمل خويش مربي ديگران باشد. در صورتي كه دنياي درون والدين به آرامشي هر چند نسبي و به آگاهي تام دست يافته باشد، بدون شك محيط رشد فرزند در خانه نيز مناسب خواهد بود.
در خانوادههاي خوشاخلاق و كساني كه مباني ارزشهاي ديني و اسلام را در زندگي نهادينه ميكنند، بددهني وجود نخواهد داشت.
خانوادهها بايد به نحوه برخورد پيامبر اكرم(ص) توجه كنند و چگونگي و شيوه آن را در پيش بگيرند. پيامبر اكرم (ص) در رفتار و گفتار الگوي جهانيان است. پيامبر اكرم (ص) ميفرمايند:«به مردم فحش و ناسزا نگوييد كه از آنان عداوت و دشمني خواهيد ديد.» در برخورد با كودكان بايد نيك گفتن را به آنها يادآور شد، البته براي آنها نبايد سخنراني كرد، ميتوان در جملهاي كوتاه براي آنها روشن كرد كه خوب چه چيزي است و بد گفتن در شأن بچههاي خوب نيست.
حجتالاسلام والمسلمين محمدرضا انهاري، كارشناس مسائل ديني و تربيتي
مسئله تعليم و تربيت از مهمترين وظايف و نقشهاي انسان در عالم هستي بوده و آيات و روايات، عقل و عرف هم بارها به اهميت اين موضوع پرداختهاند. به سادگي ميتوان فهميد كه اين موضوع فقط مربوط به مربيان در سطح مدارس و دانشگاهها نيست و پدر و مادر نيز نقشي اساسي و ريشهاي در اين امر دارند و مربيان فقط يك راهبر كلي هستند، لذا از همان ابتدا بايد مراقب بود تا پايههاي تربيتي كودك درست بنا شده و فرزند را به حال خود رها نكنيم تا خداي ناكرده ديمي رشد نكند چراكه بيتوجهي و كوتاهي نسبت به اين مهم معمولاً خساراتي جبرانناپذير به بار ميآورد.
تزلزلهاي رفتاري كودكان ناشي از كوتاهي پدران و مادران!
بسياري از پدران و مادراني كه بر سر ميز مشاوره نشسته و از وضعيت كنوني فرزند خود مينالند، متأسفانه اصلاً به اين موضوع توجه نميكنند كه خودشان متهم اصلي هستند و كوتاهيهايشان سبب شده تا فرزند پاك و معصومشان دچار تزلزلهاي رفتاري شود.
براي تربيت كودكانمان نبايد وقت كمي بگذاريم چراكه كودك مانند نهالي است كه باغبان تا زماني كه اين نهال شاخ و برگ لطيف دارد ميتواند به هر شكلي آن را دربياورد اما پس از گذر سالها كه آن نهال تبديل به يك درخت تنومند و قطور شد ديگر به هيچ جهت و شكل در نخواهد آمد، لذا كوتاهي والدين ظلم نابخشودني در حق فرزند است. رسول خدا در اين باره ميفرمايند:«لعنت خدا بر آن پدر و مادري باد كه موجب مورد عاق قرار گرفتن اولادش شود.» با توجه به اين حديث در مييابيم كه از ماست كه بر ماست. خداوند متعال بارها در قرآن كريم به مورد توجه قرار دادن اهل خانه اشاره ميكند و ميفرمايد: وَاَنْذِرْ عَشِيْرَتَكَ الاَْقْرَبِيْنَ: و خويشاوندان و نزديكانت را به صراحت و روشنى هشدار ده!
بايد بدانيم كه كودكان، ماشين چاپ اعمال بزرگسالان هستند و برخورد آنها عملاً بازتاب حركات خود ماست، كودكان به راحتي حركات و حرفهاي بزرگسالان را در حافظه فوقالعاده خود ثبت و ضبط ميكنند و براي اينكه اثبات كنند آنها نيز بزرگ شدهاند دقيقاً همان حركات را پياده ميكنند، مثلاً پدري در ترافيك پشت فرمان است و از وضعيت حاضر خسته شده و بعد از چند دقيقه شروع به ناسزاگويي ميكند، كودك او دقيقاً همان ناسزا را با همان لحن خاص ضبط ميكند و به كار ميگيرد، البته اين فقط بدان معني نيست كه اگر مثلاً كودك فحاشي ميكند پس حتماً ما فحاشي كردهايم و كودك ياد گرفته است، گاهي اوقات تأييدهاي نابجاي ما آن هم به خاطر شيرين سخن گفتن كودكانمان و لذت بردن از تكرار كردن آن موجب تشويق ناخودآگاه كودك به ناسزاگويي ميشود.
از آنجا كه تربيت سالم كودك در گرو انتخاب صحيح دوست و همبازي براي او است، در صورت نبود همبازي خوب و متين، والدين آگاه خود بهترين همبازي و بهترين استاد دلسوز براي كودكانشان هستند و اين بهترين فرصت براي ياد دادن مهارتهاي زندگي به كودك است. بازي و داستانهاي كوتاه بهترين وسيله براي آموزش نكات تربيتي بوده و موجب انتقال مفاهيم تربيتي ميشود، طوري كه خود فرزند نتيجه ميگيرد كه كدام كار و حرف صحيح و كدام غلط است. اگر وقت نداريد يا براي فرزندتان وقت نميگذاريد، مطمئن باشيد كه بعدها فرصتي براي نزديك شدن به فرزند و اصلاح او پيدا نخواهيد كرد چون فرزند ديگر شما را قبول نخواهد داشت.
در دين مبين اسلام مسئله بدزباني و ناسزاگويي به شدت مذمت شده و پرهيز از اين صفت زشت يك مسئله مهم تلقي ميشود. در اين باره امام صادق(ع) فرمودند: همانا بدزبانى و هرزهگويى از نفاق و دورويى است.
نقش برنامههاي ماهوارهاي در بدزباني كودكان و نوجوانان
بدون شك عامل مهم ديگر در بددهني و بدرفتاري كودكان و نوجوانان نقش رسانههاست و ريشه ابتذال در كلام و رفتار، در ماهواره جاي گرفته است. برخي شبكههاي فارسيزبان نيز اين موضوع را به طور هدفمند دنبال ميكنند. مطالعات و تحقيقات وسيع اثبات ميكند كه فرهنگ ناسالم و برهنگي غرب از عوامل اصلي هتك حرمت مقام والا و روحاني انسان و پيكره نظام مقدس خانواده است كه از طريق ماهواره به راحتي در خانوادههاي ما جا باز كرده و اثرات آن را در استفاده كردن فرزندمان از الفاظ زننده ميبينيم.
نيل پست من جامعهشناس، پژوهشگر و استاد دانشگاه نيويورك از زمره كارشناساني است كه به خطر كاربرد تكنولوژي بدون اخلاق اشاره كرده و در كتاب خود با عنوان «نقش رسانههاي تصويري در زوال كودكي» ميگويد: ماهواره تكنيكي است كه ورود همه را به ميدان خود ممكن ساخته و هيچ تجربه قبلي و اندوخته علمي، تئوري و قدرت، توان و دانش خاصي را طلب نميكند. بچه دو ساله و پيرمرد 70 ساله هر دو به يك اندازه از شرايط لازم براي بهره بردن دارا هستند. اين روزها برنامههاي ماهوارهاي به افشا و از بين بردن حريم بزرگسالان پرداخته و آن را در معرض ديد و فهم كودك قرار ميدهند كه همين مسئله به تنهايي تبعات غيرقابل جبراني براي كودك دارد.
