تا چنـــد روز ديگر مذاكرهكنندگان ايراني در وين رودرروي نمايندگاني از پنج كشور عضو شوراي امنيت به همراه آلمان مينشينند تا نگارش متن سند نهايي توافق هستهاي ايران با گروه 1+5 وارد مرحله سياسي شود. مذاكرات طرفين در حالي وارد فاز سياسي نگارش متن ميشود كه مذاكرات كارشناسي ايران و كشورهاي 1+5 از روز چهارشنبه هفته گذشته در حاشيه اجلاس بازنگري معاهده ان پي تي در نيويورك به مدت دو روز برگزار شد. گزارشهاي غيررسمي منتشر شده درباره مذاكرات براي رسيدن به يك توافق جامع حاكي از آن است كه دو طرف در بعضي زمينهها به توافق رسيده و در بعضي زمينههاي ديگر، اختلافاتي وجود دارد كه بعضي از اين اختلافات جدي است. در برخي موارد نيز مذاكرات ادامه دارد. اطلاعات موجود نشان ميدهد كه روح حاكم بر توافق جامع «رويكرد پلكاني» خواهد بود. روزنامه «جوان»، بدون قضاوت خاصي، آخرين وضعيت توافقهاي انجام شده را بر اساس اطلاعات دريافتي از برخي منابع مطلع و برخي منابع خارجي ترسيم ميكند:
رآكتور اراك
سرنوشت رآكتور آب سنگين اراك يكي از كليديترين اختلافات ايران و جناح غربي 1+5 در مذاكرات موسوم به گام نهايي محسوب ميشد. علي اكبر صالحي، رئيس سازمان انرژي اتمي ايران اواخر فروردين اعلام كرد مسئله رآكتور آب سنگين اراك تقريباً حل شده است. بنا بر گفته وي، ايران پيشنهاد تغييراتي در طراحي قلب رآكتور آب سنگين اراك را داده است كه سبب خواهد شد ظرفيت توليد پلوتونيوم آن تا يك پنجم كاهش يابد. غرب از اين نگران بود كه پلوتونيوم توليدي رآكتورهاي آب سنگين ممكن است در ساخت بمب هستهاي به كار گرفته شود. با اين حال، منابع فني ميگويد كه رآكتور اراك علاوه بر توليد پلوتونيوم سه كاربرد ديگر شامل توليد برق، تحقيق و توسعه و... نيز داشت كه با تغييرات صورت گرفته، كاركرد رآكتور آب سنگين اراك صرفاً به توليد برق محدود شده و بقيه كاربردهاي آن منتفي خواهد بود.
تعداد سانتريفيوژها
تا حدود شش ماه قبل كه ايران و 1+5 به توافق ژنو (برنامه مشترك اقدام) دست يافتند، ايران بين 17 تا 19 هزار سانتريفيوژ داشت. رئيس سابق سازمان انرژي اتمي در آگوست 2013 اعلام كرد كه ايران حدود 17 هزار سانتريفيوژ نسل اول دارد كه از اين بين، 10 هزار سانتريفيوژ عملياتي هستند. حالا در شرايطي طرفين نسبت به چشمانداز روشن مناسبات خوشبيني قابل ملاحظهاي دارند كه موضوع تعداد سانتريفيوژها در دوره توافق جامع به يك بحث جديد تبديل شده است. برخي منابع آگاه در تهران ميگويند توافق جامع در مورد سانتريفيوژهاي ايران ماهيتي پلكاني خواهد داشت و در مرحله نخست (احتمالاً تا پنج سال) ايران حدود 2 تا 6 هزار سانتريفيوژ خواهد داشت. با اين وجود مذاكرات همچنان در اين زمينه ادامه دارد و نهايي نشده است. نكته قابل توجه اين است كه تعداد سانتريفيوژهاي ايران، يكي از مواردي است كه ايران و جناح غربي 1+5 اختلاف قابل توجهي درباره آن دارند. كريستين ساينس مانيتور چند روز قبل در روايتي متفاوت از منابع ايراني گزارش كرد كه پس از توافق نهايي ايران ميتواند طي يك يا دو سال آينده هشت سانتريفيوژ (نسل اول) داشته باشد و پس از آن ميتواند تعداد آنها را به صورت پلكاني به 24 هزار افزايش دهد. منابع با اشاره به اختلاف روايتهاي موجود درباره تعداد سانتريفيوژها، تأكيد ميكنند كه مذاكرات در اين خصوص همچنان ادامه دارد.
دامنه و سطح غنيسازي
هرچند به نظر ميرسد طرفين تقريباً از رآكتور آب سنگين اراك عبور كردهاند، اما در ساير مسائل بنا بر گفته منابع مطلع همچنان اختلافاتي ديده ميشود. دامنه و سطح غنيسازي يكي از كليديترين مسائل مورد مذاكره در توافق جامع است كه به گفته منابع، بر سر بخشي از آن توافق صورت گرفته و بخشي از آن مورد اختلاف است. در بخش توافق شده، قرار شده كه ايران طي پنج سال ابتدايي جامع، غنيسازي خود را در سطح 5درصد حفظ كند و از ميزان غنيسازي بالاتر از 5درصد انجام ندهد. يك منبع آگاه ميگويد كه تيم مذاكرهكننده ايراني همچنين پذيرفته كه موارد 5درصد توليد شده در طول دوره پنج ساله اكسيد يا به ميله سوختي تبديل شوند. همين منابع ميگويند كه احتمالاً ايران بعد از دوره اول (احتمالاً پنج ساله) امكان غنيسازي بالاتر از 5 درصد (يعني 20 درصد) خواهد داشت. با اين حال، به گفته منابع آگاه درباره اين سطح غنيسازي نيز بعد از دوره پنج ساله اختلاف نظر وجود دارد و در حالي كه امريكا تأكيد دارد كه اورانيوم غني شده از خارج به ايران تحويل داده شود، تهران بر لزوم توليد داخلي آن تأكيد دارد. نكته قابل توجه اين است كه رويكرد پلكاني در مورد سطح و دامنه غنيسازي ايران نيز بر توافق جامع حاكم خواهد بود. اين رويكرد به خاطر تأكيد توافق ژنو بر اين نكته كليدي است كه ميزان غنيسازي ايران در توافق جامع بر اساس توافق طرفين و «با در نظر گرفتن معيارهاي منطبق بر نيازمنديهاي عملي» ايران است.
دامنه بازرسيها
درباره سطح بازرسيها كه قرار شده ايران تا پنج سال آينده بر اساس توافق ژنو عمل كند، مذاكرات همچنان ادامه دارد ولي برخي محورها مورد توافق قرار گرفته است. يك منبع مطلع به مذاكرات هستهاي سطح بازرسيها را نيز بر اساس رويكرد پلكاني توافق جامع دانسته و ميگويد با توجه به اينكه بعد از دوره اول (احتمال پنج ساله) سطح و دامنه فعاليتهاي هستهاي ايران افزايش مييابد، تيم مذاكره كننده ايراني پذيرفته كه در پايان پنج سال، پروتكل الحاقي را امضا كند. با اين حال، در طول دوره اول توافق جامع، احتمالاً بازرسيها در همان سطحي خواهند بود كه در حال حاضر بر اساس توافق ژنو ايران به آن متعهد شده است. يك ناظر حقوقي كه از نزديك مسئله هستهاي را دنبال ميكند ميگويد: «نظر شخصي من اين است كه در بازرسيهاي مورد توافق قرار گرفته در توافق ژنو اختيارات بازرسان بيشتر، اما دامنه بازرسيها را محدود كرده است اما در پروتكل الحاقي اختيارات بازرسي كمتر اما دامنه آن گسترده است.»
فعاليتهاي تحقيق و توسعه
موضوع «توسعه و تحقيق» يكي از مواردي است كه طرفين در حال مذاكره بر سر آن هستند و هنوز به نتيجهاي نرسيدهاند. ايران به طور اصولي تأكيد دارد كه هيچ گونه محدوديتي را در زمينه تحقيق و توسعه نخواهد پذيرفت در حالي كه امريكا بر توقف سطح تحقيق و توسعه در وضعيت كنوني تأكيد ميكند. اين موضوع يكي از چالشهاي جديد مذاكرات هستهاي است، به خصوص كه روز شنبه سايت مشرق به نقل از منابع آگاه نوشت كه تهران تأكيد دارد هيچ مرزي براي ادامه تحقيقات در تمام موضوعات مرتبط با فناوري هستهاي در كشور وجود نخواهد داشت. منابع مطلع ميگويند كه يك كشور ثالث پيشنهاد ميانهاي ارائه كرده كه بر اساس آن، موضوع تحقيق و توسعه به صورت مورد به مورد حل و فصل شود. هرچند برخي منابع ميگويند كه ممكن است تيم هستهاي در اين خصوص انعطاف نشان بدهد ولي به نظر ميرسد در پايتخت، در اين موارد خاص مصالحه انجام نخواهد شد.
قطعنامههاي شوراي امنيت
بحث موشكهاي بالستيك ايران نيز از ديگر موارد مورد بحث است كه تهران صراحتاً اعلام كرده كه جزو خطوط قرمز است و به هيچوجه حاضر به گفتوگو در اين باره نيست. طرف مقابل با استناد به پاراگرافي كه در متن توافق ژنو آمده بر گفتوگو در اين باره تأكيد ميكند. استناد غرب به پاراگرافي از توافق ژنو است كه بر اساس آن طرفين توافق كردهاند «در فاصله ميان گامهاي اوليه و گام آخر، گامهاي ديگري از جمله پرداختن به قطعنامههاي شوراي امنيت با هدف پايان رضايت بخش بررسي موضوع توسط شوراي امنيت سازمان ملل متحد وجود خواهد داشت.» يكي از موضوعات قطعنامههاي شوراي امنيت موشكهاي بالستيك ايران است. اطلاعاتي در اين باره كه مذاكرات مربوط به قطعنامههاي شوراي امنيت در چه مرحلهاي است، در دسترس نيست.
تحريمها
منابع ميگويند روند كاهش تحريمهاي ايران در توافق جامع نيز بر اساس رويكرد پلكاني انجام خواهد شد. توافقات ابتدايي انجام شده تا در مرحله اول (احتمالاً پنج سال) بخشي از داراييهاي بلوكه شده ايران در خارج كشور آزاد شود. اطلاعاتي در اين باره كه اين مبلغ چه مقدار است، در دسترس نيست اما روزنامه كريستين ساينس مانيتور گزارش داد قرار شده اروپا به صورت تدريجي واردات نفت از ايران را از سر بگيرد و درآمدهاي بلوكه شده نفتي ايران بين پنج تا هشت سال آزاد شوند. برخي منابع مطلع ميگويند توافقاتي صورت گرفته تا برخي از بانكهاي ايران (احتمالاً بانك مركزي) امكان مبادلات بانكي داشته باشند از طرف ديگر بنابر گفته يك منبع آگاه در طول پنج سال آتي همچنين تحريمهاي يكجانبه امريكا كه (فقط) در ارتباط با برنامه هستهاي ايران اعمال شدهاند كاهش مييابد.
