اين درس آموختهها از فراز و نشيبهايي كه در جريان برنامههاي ريشهكني آبله، ريشهكني و كنترل بسياري بيماريها از جمله طاعون، تب زرد، مالاريا و... وجود داشت، به دست آمده است. تلاشهاي بسياري انجام گرفته است تا بار بيماريهاي واگير كاهش يابد.
اما با سرازير شدن منابع به سمت بيماريهاي غيرواگير كه عموماً حاصل تغيير سبك زندگي مردم در دنياي درحال توسعه بودند، باعث شد غفلت زودگذر نسبت به بيماريهاي واگير صورت بپذيرد، غفلتي كه هزينه سنگيني را به دنبال داشت و منجر به شعلهور شدن و گسترش مجدد بيماريهاي واگير به ويژه بيماريهاي منتقله توسط حشرات شد.
دكتر بيژن صدري زاده در گفتوگو با ما همكاريهاي نزديك ساير ارگانها و نهادها را در برنامه كنترل بيماريهاي واگير، امري مهم عنوان ميكند و ميگويد: كنترل اين بيماريها به دليل چرخه زندگي و خصوصيات منحصربهفرد حشرات و ساير ناقلين، داراي پيچيدگيها و موانع خاصي است و ايجاب مينمايد دولتها در سياستگذاريهاي كلان بهداشتي حساب ويژهاي را براي آن باز نمايند.
يكي از اين موانع نياز به همكاري نزديك ساير ارگانها و نهادها در برنامه كنترل اين بيماريهاست. در واقع علاوه بر وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي، ساير سازمانها و نهادهاي دولتي و خصوصي و همچنين آحاد مردم بايد وارد صحنه مبارزه و كنترل بيماري شوند و پيشرفت تكنولوژي در امر تشخيص و درمان و پيشگيري به تنهايي نتيجه بهينه را حاصل نمينمايد اما در اين ميان بيماريهاي منتقله توسط ناقلين (Vectorborne disease) جايگاه ويژهاي دارند.
بيماريهاي منتقله از حشرات زنگ خطري براي سياستگذاران بهداشتي كشور
يكي از دلايلي كه حضور ساير نهادها و سازمانها را در اين عرصه الزامي مينمايد، امكان گسترش و جابهجايي غيرقابل تصور اين ناقلين توسط جابهجايي كالاها و مسافرتهاي انسانها به فراي مرزهاي سياسي و جغرافيايي است. چنانكه بارها در كشورهاي مختلف تجربه شده است، جابهجايي ناقلين (به ويژه حشرات) و پاگرفتن آنها در منطقهاي جديد ميتواند باعث بروز طغيانهاي بزرگ گرديده و خسارات سنگين جاني و اقتصادي را به نظام سلامت و دولتها تحميل نمايد.
يكي از باورهاي ناصحيح كه در گذشته وجود داشت آنست كه بيماريهاي منتقله از حشرات، محدود به يك منطقه جغرافيايي (بر اساس نقشههاي موجود در كتب پزشكي و همهگيرشناسي) فرض ميشدند و استدلالهايي از اين دست ميلياردها دلار خسارت مالي براي دولتها و نهادهاي بهداشتي جهان به دنبال داشته است و صدها هزار نفر و گاهي دهها ميليون نفر در اثر ابتلا به اين بيماريها (آن هم تنها به دنبال گزش ساده يك حشره كوچك) متحمل عوارض آزاردهنده و گاه مادامالعمر شده و تعداد قابل توجهي نيز جان خود را از دست دادهاند. مثالهاي فراواني از اين موضوع وجود دارد كه تاريخچه مالاريا، سالك، تب زرد، طاعون، تولارمي، تب كريمه كنگو، تب دانگ و بسياري بيماريهاي ديگر منتقله توسط حشرات به خوبي نشانگر اين موضوع ميباشند. تب دانگ كه تا چند سال قبل محدود به تعداد انگشتشماري از كشورها بود، امروزه به عنوان سريع الانتشارترين بيماري ويروسي تاريخ پزشكي شناخته ميشود.
انتشار پشههاي ناقل اين بيماري به تمام قارهها و بيش از نيمي از كشورهاي جهان (از راه تجارت لاستيك ماشين، گياه لاكي بامبو و كاميونهايي كه تخم حشرات در گوشه و كنار آن وجود داشته) براي هيچكس قابل پيشبيني نبود، چنانكه امروزه حدود 3ميليارد انسان در سراسر جهان در معرض نيش پشه ناقل اين بيماري كه خونخوارترين جاندار روي زمين محسوب ميشود قرار گرفتهاند. گسترش اين پشه در همسايههاي غربي و شرقي كشورمان، مانند عربستان (جده و چند شهر ديگر) و پاكستان (با چندين طغيان بزرگ چند ده هزار نفري)، تنها يكي از مشكلات متعدد بيماريهاي منتقله توسط حشرات است و در كنار مالاريا و ليشمانيازيس سه بيماري منتقله از حشرات (
vector borne) شايع در كشورهاي همسايه هستند كه زنگ خطري است براي سياستگذاران بهداشتي كشور تا با قرار دادن بيماريهاي منتقله از حشرات در اولويت سياستهاي كلان بهداشتي، امكان غلبه بر اينگونه بيماريها را بيشتر نمايند.
توان بالاي نيروي روحانيت در امر آموزش همگاني بهداشت به آحاد جامعه
دقت در ورود دامها كه ميتوانند آلوده به كنه باشند از مرزهاي كشور، تشديد اقدامات كنترلي در بهداشت دامها، بهسازي آغلها و ارتقاي بهداشتي وضع نگهداري دامها در روستاها توسط وزارت جهاد كشاورزي و نيروهاي مسلح مرزبان، تعامل نزديك وزارت آموزش و پرورش و وزارت علوم در مورد مطالب آموزشي كه به دانشآموزان و دانشجويان ارائه ميشود، استفاده از تمام گزينههاي سازمان صدا و سيما در امر اطلاعرساني و جلب حمايت جامعه و آموزش همگاني، همكاري در ارتقاي بهداشت مرزها هنگام ورود و صدور كالا توسط وزارت صنعت و معدن و سازمان نيروهاي مسلح، همكاري آژانسهاي مسافرتهاي بينالمللي و سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي در امر آموزش مسافران و زائران و اجراي صحيح مراقبت بيماريهاي واگير در آن سوي مرزها در جهت حفظ سلامت حاجيان، ساخت و ساز شهرها منطبق بر اصول بهداشتي و جمعآوري بهموقع زبالهها و نخالهها از سطح شهر و كاهش سگهاي ولگرد توسط سازمان شهرداريها و دهياريها همگي گوشهاي از موارد همكاري ساير سازمانها در حفظ سلامت جامعه ميباشند.
تجربيات باارزشي در كشورهاي موفق در امر كنترل بيماريهاي منتقله توسط حشرات با بهبود اين همكاريها وجود دارد و يكي از آخرين موارد آن همكاري ارتش كشور ميانمار در جلوگيري از پيدايش مالارياي مقاوم به درمان است. در كشور ما گزينه بسيار مؤثر ديگري نيز وجود دارد و آن استفاده از توان بالاي نيروي روحانيت در امر آموزش همگاني بهداشت به آحاد جامعه بر مبناي اصول و اعتقادات ديني ميباشد كه بايد در ارتقاي اين همكاريها بيش از پيش تلاش كرد.
