اثر تاريخي ـ تحليلي «زندگي و مبارزات آيتالله طالقاني» در 319 صفحه از سوي مركز اسناد انقلاب اسلامي به بازار نشر عرضه شده است. در ديباچهاي كه به امضاي اين مركز درصدر اين كتاب آمده، ميخوانيم: «يكي از مسائل مهم در امور سياسي نقش نخبگان و رهبران سياسي است كه زمينهساز بسياري از وقايع و تحولات سياسيـاجتماعي هستند. در اين ميان برخي از نخبگان به دليل داشتن ويژگيهاي خاص بسيار مورد توجه قرار گرفتهاند. مرحوم آيتالله سيدمحمود طالقاني از جمله روحانيون و علماي مجاهدي است كه با ارائه افكار و روشهاي نوين نقش ويژهاي در شكلگيري و تداوم مبارزات اسلامي ملت مسلمان ايران داشته است. يكي از بارزترين ويژگيهاي مرحوم طالقاني در طول ساليان مبارزه استفاده از توان تمام نيروهاي انقلابي در مقابله با رژيم شاه بود. ايشان بر اين باور بودند كه احزاب و دستجات سياسي بهرغم داشتن ايدئولوژيهاي متفاوت ميتوانند در يك جبهه واحد عليه استبداد شاهنشاهي مبارزه كنند و سپس در تثبيت نظام انقلابي نوين سهيم باشند. اثر حاضر سعي دارد تا با بررسي و تحليل نقش ايشان در مبارزات اسلامي و سپس استقرار نظام جمهوري اسلامي آرا و مواضع ديني و سياسي آيتالله طالقاني را تشريح كند.»
نويسنده و پژوهشگر اين اثر جناب حشمتالله عزيزي نيز در مقدمه خويش بر اين كتاب آورده است:« در ميان رهبران روحاني و سياسي انقلاب، آيتالله طالقاني ويژگيهاي خاصي دارد. ايشان از پيشگامان و از باسابقهترين مبارزان روحاني عليه رژيم پهلوي بود كه در سالهاي آخر سلطنت رضاشاه عملاً وارد مبارزه شد. امتياز دوم طالقاني اين بود كه از چنان شخصيت، منزلت و جايگاهي برخوردار بود كه همواره فراتر از احزاب و گروههاي سياسي، اجتماعي و حتي ايدئولوژيك عمل ميكرد و اين خصوصيت نيز از شرح صدر قرآني و وسعت مشرب سياسي و ايماني او با الهام از قرآن نشأت ميگرفت. بهرغم آثار و نوشتههاي ارزشمند به جا مانده از ايشان و نقش مؤثر وي در پيروزي انقلاب اسلامي، بهجز معدود نوشتهها هنوز آنچنان كه بايد و شايد در مورد ديدگاهها، مواضع، آثار و نقش ايشان در پيروزي انقلاب اسلامي پژوهشهاي درخور توجهي انجام نگرفته است. هرچند نويسنده نيز ادعا ندارد با اين نوشته توانسته است حق مطلب و دين خود را نسبت به آن مجاهد مصلح ادا كند، اما به مصداق اين بيت مولانا كه:«آب دريا را اگر نتوان كشيد/ هم به قدر تشنگي بايد چشيد» تلاش شده است تا گوشهاي از زحمات، مجاهدتها و انديشههاي آن بزرگمرد براي تشنگان عدالت و شيفتگان راه آزادي و دوستدارانش به رشته تحرير درآيد. نوشته حاضر كه حاصل بيش از يك سال تحقيق و پژوهش نويسنده با شوق و علاقه وافر به انديشههاي طالقاني صورت گرفته شامل پنج بخش و چندين فصل است. بخش اول به زندگينامه خانوادگي و حيات علمي ايشان ميپردازد. در بخش دوم بهطور مختصر به مبارزات سياسيـاجتماعي طالقاني از دوران پهلوي اول تا پيروزي انقلاب اسلامي اشاره شده است. بخش سوم به رابطه طالقاني با گروهها و سازمانهاي سياسي پرداخته است و بخش چهارم به مباحثي از جمله مسئله كردستان و تركمنصحرا، شوراي انقلاب، احياي نماز جمعه و مجلس خبرگان و بهطور كلي به فعاليتهاي طالقاني پس از پيروزي انقلاب اسلامي تا زمان رحلت ايشان اختصاص دارد. آرا و انديشهها و ديدگاههاي طالقاني شامل اصل شورا، حكومت و حاكميت، آزادي و استبداد، طالقاني و قرآن، طالقاني و روحانيت و. . . فصول بخش پنجم كتاب را تشكيل ميدهند.
در تأليف اين اثر سعي شده است حتيالامكان از آثار و تأليفات طالقاني و اسناد و منابع دست اول استفاده شود. گذشته از اسناد منتشرشده از آيتالله طالقاني از اسناد و اعلاميههاي موجود در آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلامي و سازمان اسناد و كتابخانه ملي استفاده شده است.»
