مقررات عبور و مرور در ايران در آستانه يكصد سالگي قرار دارد و در اين ميان چراغهاي راهنمايي و رانندگي اوليه به صورت كولهپشتي با دو رنگ سبز و قرمز روي دوش پليس و ماموران نصب و كليدهاي آن با دست خاموش و روشن ميشد تا رانندگان با كمك آن بتوانند از تقاطعهاي شهري به راحتي عبور كنند. ديري نگذشت كه اولين چراغ راهنمايي و رانندگي براي كنترل عبور و مرور در باغ ملي و دروازه شميران نصب شد و اين روند ادامه يافت و حالا در اكثر تقاطعها و مسيرهاي عبوري چراغها با سه رنگ و حتي با شمارشگرهاي ديجيتال وضعيت ترافيكي را براي عبور و مرور مشخص كرده و فرمان ميدهند.
با گذر زمان براي جلوگيري از اختلال در جريان ترافيك سواره و عابران چراغهاي هوشمند به كمك پليس آمده است تا سبب استفاده بهينه از حداكثر ظرفيت عبوري را فراهم سازند. افزايش وسايل نقليه و معابر و گذرگاهها سبب شد تا از ساير وسايل كنترل ترافيك نيز در كشورمان استفاده شود و در اين ميان شناسگرها در خدمت كنترل ترافيك قرار گرفتند تا بتوانند حجم ترافيك عبوري در طول مسيرهاي يك تقاطع را اندازهگيري و زمان چراغ را با آناليز ترافيك كنترل كنند هرچند اين سيستم هنوز در ترافيك شهري جاي خود را به صورت كامل و كارآمد باز نكرده است اما انتظار ميرود با توجه به افزايش بار ترافيكي و حجم آن، استفاده از اين روش در كنار ساير سيستمهاي كنترل ترافيك بيشتر توسعه يابد.
امروزه به دليل افزايش حجم و بار ترافيك در تقاطع و مسيرها سبب شده است تا مأموران علاوه بر كنترل فيزيكي و دستي براي كنترل ترافيك و روانسازي آن به سيستمهاي الكترونيك همچون چراغهاي راهنمايي هوشمند نيز متوسل شوند. به واقع با پيشرفت دانش الكترونيك و رايانه،كنترلكنندهها نيز با قابليت برنامهريزي به كمك مهندسي ترافيك آمده است هرچند رفتارهاي رانندگان و عابران كنترل الكترونيك چراغهاي راهنمايي و رانندگي را با مشكل روبهرو ساخته است اما نبايد از نظر دور داشت كه كنترل هوشمند ترافيك شهري و حتي برونشهري لازم و ضروري است. با اعمال محدوديتهاي تردد براي برخي وسايل نقليه و اجراي طرحهاي ويژه همچون محدوده طرح ترافيك و زوج و فرد، دوربينهاي مكانيزه نيز به كمك مأموران راهنمايي و رانندگي آمدند تا كنترل ترافيك از طريق حساسگرها و تصوير و ارسال آن به مراكز كنترل ترافيك به صورت مكانيزه و حتي هوشمند صورت بگيرد، نصب حدود يك هزار دوربين در نقاط مختلف شهري براي كنترل مكانيزه و هوشمند ترافيك كه در سالهاي اخير از رشد نسبتاً خوبي برخوردار بوده ميتواند نويدي باشد براي كمك به توسعه سيستمهاي هوشمند كنترل ترافيك شهري.
و نبايد فراموش كرد كه گاهي بر اثر حوادث و وقايع پيشبيني نشده همچون تصادف حجم عبوري وسايل نقليه در يك مسير بيشتر ميشود و اختلالي در آن پيش ميآيد و در طول مسير نظم ترافيكي برهم ميخورد و عملاً كنترل محلي و موارد را با مشكل مواجه ميسازد. به همين دليل در شرايط كنوني ضروري است كنترل ترافيك درونشهري به صورت سيستمي برنامهريزي شود تا بتواند هماهنگ عمل كند.
پرواضح است كه هر يك از وسايل كنترلكننده مكانيزه و هوشمند كنترل ترافيك در يك تقاطع اگر خوب عمل كند، ترافيك آن مسير روان خواهد شد اما براي كنترل و روانسازي ترافيك در طول يك مسير كه چندين تقاطع دارد، لازم است تا يك برنامهريزي صحيح و سيستمي دقيق صورت بگيرد. بر اين اساس مركز كنترل ترافيك شهر به صورت آنلاين هر لحظه ترافيك را در مسيرهاي مختلف چك كرده و با رصد حجم بار ترافيك برنامه خاصي را براي عبور و مرور ارائه ميكند تا نظم كه اولين قانون مقررات و راهنمايي است، برقرار شود. در اين ميان از وسايل ارتباط جمعي همچون راديو و تلويزيون نيز بهره گرفته ميشود. هرچند استفاده از سيستمهاي جديد كنترل ترافيك و عبور و مرور در ايران عمر زيادي ندارد و لازم است تا گامهاي اساسي برداشته شود اما لازم است تا در كنار بهرهگيري از اين سيستمها و وسايل مكانيزه جديد، بحث آموزش و اطلاعرساني نيز مورد توجه مسئولان قرار گيرد تا رانندگان نيز با اين روشها و طرحها آشنا شوند كه اين اقدام خود ميتواند گامي باشد براي دستيابي به نظم و انضباط ترافيكي.
رفت و آمد شهري، سفرها و جابهجاييهاي شهري چه به صورت سواره يا پياده در تمام طول شبانهروز در شريانهاي بزرگ و كوچك شهري مانند تهران در حال انجام است. هر روز اين رفتوآمدها كه صورت ميگيرد و تكرار ميشود سيستمهاي كنترل و رصد مسائل ترافيكي به روز شده اما آمار تخلفات همچنان بالاست! به واقع لازم است در مهندسي ترافيك شهري از بحث آموزش تا اصلاح رفتارهاي ترافيكي بازنگري اساسي صورت گيرد وگرنه اقدامات صورت گرفته نتيجهبخش نخواهد بود.
و نبايد فراموش كرد كه مسائل و مشكلات ترافيك پيچيدهاند چون رفتار انساني در آن دخالت دارد و فناوريهاي پيشرفته ابزاري براي حل مشكلات ترافيك هستند.
از اينرو استفاده از ابزار پيشرفته نه تنها مفيد بلكه ضروري است. به شرط آنكه بتوان به ترافيك به صورت همهجانبه نگاه كرد و با رصد مسائل و مشكلات و معضلات عبور و مرور شهري نقاط ضعف را اصلاح كرد.
اينكه بتوان در تمامي مسيرها و تقاطعها از مأموران راهنمايي و رانندگي و وسايل هوشمند و كنترلكننده استفاده كرد انتظاري دور از ذهن است بنابراين لازم است ضمن به روز شدن در حوزه ترافيك، انسان هوشمند كه محور اصلي ترافيك است، فراموش نشود. بايد اين احساس نياز در كنار به كارگيري سيستمها و ابزار كنترل هوشمند ترافيك بيدار شود تا اين دو مؤلفه در امتداد يكديگر قرار گيرند نه اينكه سيستمها هوشمند و مكانيزه شود و انسان هوشمند هم از عقل و دانش خود براي دور زدن قانون و فرار از آن چارهانديشي كند!
