با توجه به مطالعاتي كه از سال 1360 در مجموعه تخت جمشيد انجام شده، يكي از عوامل مخرب بناهاي تاريخي، آب است و از همان سال سعي شده كه اين آبها كنترل و به داخل آبراهههاي صفه هدايت شود.
سيستم مهندسي انتقال آب
مشاور عالي حفاظت و مرمت بنياد پژوهشي پارسه و پاسارگاد هخامنشيها با اشاره به تاريخ و چگونگي پايه گذاري بناي تخت جمشيد گفت: در آن زمان و با برنامهريزي، نقشه و مهندسي دقيق طرحي را برايجمعآوري آبها اجرا كردند و اين كاري نبود كه در زمان 30 ـ 20 سال تمام شود بلكه بيش از 200 سال به طول انجاميد. هخامنشيها يك نقشه كلي داشتند و داريوش بزرگ بنيانگذار اين طرح بود كه در هر دوره پادشاهي مقداري از آن انجام ميشد.
آنان نخستين جايي را كه انتخاب كردند در دامنه شمال غربي كوه رحمت يا كوه مهر قرار داشت، موقعيت اين كوهپايه بسيار مناسب بود و توانستند يك تختگاهي را به وسعت بيش از 125 هزار مترمربع بنا كنند. از همان ابتدا طراحان و معماران هخامنشي به گونهاي صخرهها را براساس طرح اوليه تراش ميدهند كه آبراههها از شمال غربي و جنوب غربي توسط كانالهايي كه در دل صخره تعبيه شده به سمت شرق كشيده شد و هر جا كه صخره نبود با سنگهاي بلوك منظم كانالهايي ايجاد كرده و تمام آبها را جمعآوري و به سمت جنوب شرقي تختگاه هدايت ميكردند اين نخستين كاري بود كه هخامنشيان كردند. حسن راهساز ادامه داد: در سال 1310 هيئتي از دانشگاه شيكاگو جهت حفاريهاي علمي به تخت جمشيد آمدند و پروفسور هرتسفلد استاد باستانشناس اين دانشگاه تا جايي كه امكان داشت بخشهايي از آبراهههاي شمال شرقي خزانه را تميز و خاكبرداري كرد البته با توجه به نبود اكسيژن در مسير كانالهاي آب روها انجام اين كار بسيار سخت بود و در يك دوره هشت ساله مقداري از آن انجام شد. همچنين در سالهاي 1340 لايروبي بخش ديگري از كانالها ادامه پيدا كرد و از سال 1360 نيز تلاش شد كه تمام آبهاي محوطه جمع آوري و از صفه خارج شود.
آغاز كار جدي از سال 1360
در سال 1360 يك طرح مطالعاتي در اين زمينه صورت گرفت و عملياتهاي بعدي هم در سالهاي 1381و 1384 صورت گرفت كه اين طرحها با تمام جزئيات به شكل كامل از رسانهها اعلام شد.
حسن راهساز در اين باره گفت: تلاش شده تا در مراحل اجرايي اين مطالعات كانالها را تا جايي كه ممكن است باز و راه خروجي آبراههها را از تختگاه باز كنيم، بنابراين در حدود 820 متر از كانالها را باز كرديم كه 220 مترآن كشف كانالهاي جديد بوده است.
وي با اشاره به اينكه در سال 1375 طي يك عمليات بيش از 40 هزار متر مربع محوطه كه شامل تالارها و ايوان ها، حياطها و راه روها است شيب بندي و آبها را به سمت كانالهاي آبرو هدايت و از سال 1384 به بعد اين عمليات دفع آب توسط پمپاژ به سمت جنوب تختگاه تخليه ميشود، ادامه داد: درحال حاضر محلي كه هرتسفلد خاكبرداري كرده و از سالهاي 1321 تا 1340 نيز علي سامي خاكبرداري آن را انجام داده در ضلع جنوبي تختگاه قرار دارد و همه تپههاي خاكي موجود مربوط به حفاري محوطه تخت جمشيد است.
آرزوي 80 ساله محقق شد
اعضاي بنياد پژوهشي پارسه و پاسارگاد سال گذشته تمام تلاششان را كردند تا راه خروجي آبراههها را از سمت جنوب در ميان خاكهاي دست ريز حفاري باز كنند تا دفع آبها به آساني هرچه تمامتر صورت گيرد و ديگر نيازي به پمپاژ نباشد. مشاور عالي حفاظت و مرمت بنياد پژوهشي پارسه و پاسارگاد با بيان اين مطلب تصريح كرد: اين كار بسيار مهمي است كه در طول اين 80 سال آرزو داشتيم انجام دهيم تا راه اين آبراههها را باز كنيم زيرا اين عمليات حفاظتي براي اين مجموعه حائز اهميت است.
راهساز همچنين درباره موزه تخت جمشيد گفت: موزه فعلي تخت جمشيد در سال 1310 براي اقامت هيئت باستان شناسي دانشگاه شيكاگو بازسازي شد كه تنها مكاني است كه در حال حاضر مسقف بوده و بقيه كاخهاي تخت جمشيد بدون پوشش سقف است. برخي از محوطهها به گونهاي طراحي شد و از وضعيت موجود طبيعت خود صخرهها براي دفع آبها استفاده شده است.
در طول 30 سال گذشته آب بندهايي بر فراز صفه خشتي ضلع شرقي تختگاه جهت كنترل و هدايت سيلابهاي كوه مهر ايجاد شده است.
وي ادامه داد: ماكتي از تخت جمشيد در سالهاي 1327 تا 1331 توسط استاد هنرمند زكاتالي ساخته شد كه وضع موجود آن زمان را نشان ميدهد كه در موزه ايران باستان نگهداري ميشود. همچنين دو بار اين ماكت براي نمايش در نمايشگاههاي خارجي به خارج از كشور ارسال شد كه در زمان مديريت دكتر فيروز باقرزاده تصميم گرفته ميشود ماكت از گچ به فايبرگلاس تبديل شود تا در حمل و نقلها آسيب پذير نباشد.
پيرو اين موضوع، هيئتي خارجي از فرانسه ماكت را به فايبرگلاس تبديل كرد و روي پايه فلزي قرار داد. در دهه 1360 طي رايزني با رئيس سازمان وقت آقاي دكتر باقر آيت اللهزاده شيرازي ماكت در ورودي تخت جمشيد قرار گرفت تا بازديدكنندگان پيش از ورود به تخت جمشيد اشرافي بر اين مجموعه داشته باشند.
علاوه بر موضوع هدايت و پاكسازي محوطه تخت جمشيد از آبها و كانالها، پروژه مشترك ديگري كه در آن هدف باستانشناسي، حفاظت، مرمت و تهيه بانك اطلاعات جامع و جمعآوري اطلاعات براي تكميل اين بانك در خصوص بناي پارسه است، انجام شده. ناگفته نماند اين پروژه عظيم و كامل حاصل تلاش و همكاري باستان شناسان و محققان ايراني و ايتاليايي است.
