روزهايي كه برما ميگذرد مصادف است با سالروز رحلت فقيه بزرگ و نامآور شيعي، علامه ملامحمدباقر مجلسي (اعلي الله مقامه). نقش گرانسنگ آن بزرگ درحفظ و اشاعه ميراث شيعي بس شاخص و فراموشنشدني است و هم از اين روست كه مكانت والاي اين انديشمند نامدار بيش از ساير علماي شيعه مورد تهاجم مخالفان قرارگرفته است. به همين مناسبت مرجع عاليقدر حضرت آيتالله العظمي جعفر سبحاني درگفت وشنود پيش روي، ابعاد شخصيت آن پژوهنده بزرگ را به شرح نشسته است.
چرا مستشرقين و خاورشناسان در بين علما به علامه مجلسي بيشتر از همه حمله ميكنند؟جواب اين است كه خاورشناسان پي بردهاند كه علامه مجلسي با نوشتن بحارالانوار يعني دائرهالمعارف شيعه موجب احيا و ترويج مذهب تشيع در ايران شده و خصلت و طبيعت مذهب شيعه وجود روح پرخاشگري است و در پرتو پرخاشگري حفظ شخصيت است. حفظ استقلال و موجوديت است، حفظ مواهب و امانتهاي الهي است و البته معلوم است كه اين پرخاشگري و عصيان در برابر زور و استعمار غرب با طبيعت زورگو و استثمار غربيان سازگار نيست و به همين دليل غرب استعمارگر پيوسته در فكر حذف شخصيتها و در هم كوبيدن شخصيت اجتماعي افراد برجستهاي نظير علامه مجلسي است، چون مجلسي بيش از ساير علما به مذهب تشيع خدمت كرده است و به همين دليل هم بيشتر از ساير علما مورد تهاجم چپاولگران غرب و نوكران داخلي آنها قرار گرفت، مجلسي علاوه بر داشتن تأليفاتي چون بحارالانوار و مرآهالعقول كه به زبان عربي نگاشته است، براي آگاهي توده مردم مسلمان كتابهايي به زبان فارسي نگاشت كه مورد استقبال عامه مردم قرار گرفت و كمتر خانهاي است كه از كتابهاي حليةالمتقين و جلاءالعيون و حياهالقلوب و امثال آنها در آن اثر و نشانهاي نباشد.
هدف علامه مجلسي از نزديكي به شاهان چه بود؟البته اين مسئله ظريفي است كه بايد در طرح و نقلش ظرافت را رعايت كرد، مسلماً قرب خاقان خطراتي دارد، مثل معروفي ميگويد: «قرب خاقان است، ز آن قرب الحذر». قرب به خاقانها آنچنان نبود كه هميشه مفيد به حال دنيا و اشخاص باشد، گاهي هم مايه سر به نيستي انسانها ميشد، ولي چون صفويه قدرتي بودند كه به نام تشيع در ايران به وجود آمده بودند و در اوايل امر هم قدرت اين سلسله به وسيله علما به رسميت شناخته شد، قدرتي براي رواج مذهب تشيع بود و خواستههاي مرحوم مجلسي را هم اينها انجام ميدادند. تأييد اينها از طرف علامه مجلسي به اين معني نبود كه همه چيز و همه كارهاي اين سلسله را پذيرفته است، بالاخره اين شاهان قدرتي بودند كه مجلسي از اين قدرت به نفع دين و مذهب تشيع استفاده ميكرد و اگر با اين قدرت درگير ميشد و مخالفت ميورزيد، موجب تضعيف مذهب شيعه ميشد، مثلاً مرحوم مجلسي براي نوشتن بحارالانوار از اين قدرت استفاده كرد و كتابهايي را از هندوستان، يمن و ساير كشورهاي اسلامي به دست آورد و از آن منابع در تأليفات خود بهرهبرداري كرد.
علامه مجلسي در ترويج مذهب تشيع چه نقشي داشت؟نقش علامه مجلسي در رواج مذهب شيعه از طريق تأليف همين كتابها بود، براي اولين بار در ايران و در آن زمان كار دستهجمعي را ايشان آغاز كرد، يعني در حدود 400 شاگرد از طلاب حوزه علميه و درسي اصفهان در تأليف بحارالانوار و كمك به استاد خود نقش داشتند، كتاب مرآهالعقول مجلسي كه در شرح بر اصول نوشته شده است، بهخوبي شخصيت علمي، كلامي، فقاهت و لغتشناسي مرحوم مجلسي را نشان ميدهد، كتاب بحارالانوار يك دائرهالمعارف براي مذهب شيعه است، تربيت حدود يك هزار دانشجوي علوم ديني كه آنها هم به نوبه خود از اساتيد برجسته و مؤلفان بزرگ شيعه شدند و آثار باارزش و پربهايي را براي شيعيان از خود بهجا گذاشتند، مانند شيخ عبدالله يزدي صاحب كتاب «عوالمالمعالم» كه در حدود 100 جلد است و خود بحارالانوار ديگري محسوب ميشود يا مرحوم شيخ عبدالله افندي، صاحب كتاب «رياضالعلما» و ديگران از محدثان و مؤلفان بزرگ شيعه خود از خدمات برجسته مرحوم علامه مجلسي در ترويج مذهب شيعه به شمار ميآيد و نكته ديگر اين است كه زمان مجلسي دوران بيداري از خواب تقيد بود و علامه مجلسي در اين فرصت كمال استفاده و بهرهبرداري را كرد و اين نيز براي ما درسي است كه اكنون كه جمهوري اسلامي ايران با همت و مجاهدت رهبر عزيز انقلاب اسلامي بنيانگذاري شده است از فرصت موجود براي انتشار دين مبين اسلام در جهان امروز استفاده كنيم كه «الفرصه تمرّ مرّ السحاب».
اساتيد و مشايخ مرحوم علامه مجلسي چه كساني بودهاند؟اساتيد و مشايخ ايشان به صورت اجمالي عبارتند از مرحوم شيخ حسينعلي شوشتري اصفهاني مؤلف كتاب «التبيان» در فقه، ديگري مرحوم ملا خليل قزويني و شيخ عبدالله عامري. اگر بخواهيم همه را برشمريم در حدود 21 استاد ميشود، لكن مرحوم مجلسي بيش از همه در نزد پدر بزرگوارش مرحوم آخوند ملا محمدتقي مجلسي اول تحصيل كرده است.
علما و دانشمندان شيعه در باره مرحوم مجلسي چه قضاوتي داشتهاند؟تاكنون عالمي از علماي شيعه ديده نشده است كه نسبت به مرحوم علامه مجلسي كوچكترين اسائه ادب يا بيحرمتي را روا بداند، بلكه همه علماي شيعه از او با تنظيم و تكريم ياد كردهاند، براي نمونه شيخ بحراني نويسنده كتاب الحدائق درباره مرحوم علامه مجلسي اين جملهها را دارد و ميفرمايد: «لم يوجَد لَهُ في عصره و لا قبله و لا بعده، قرين». ميگويد براي مجلسي در زنده كردن شريعت پيامبر بزرگوار اسلام(ص) از طريق گفتار، كردار و تأليف كتابها، چه از طريق حكومت و امر به معروف و نهي از منكر و چه از طريق قلع و قمع مخالفان و معاندان همانندي چه در زمان خود او يا قبل و بعد از او پيدا نشد. اگر بخواهيم نظر و گفتههاي علما را در باره او بگوييم، سخن به درازا ميكشد. مرحوم بحرالعلوم آن مرد عاليقدر جهان اسلام به عظمت مقام مجلسي معترف است و ميگويد، خاتم محدثان، ناشر علوم شريعت، عالم رباني، نور گسترده، خدمتگزار ائمه اطهار، مؤلف كتاب درياي انوار احاديث، مرحوم شيخالاسلام علامه محمدباقر مجلسي بود، رضوان الله و رحمه الله.
استاد! از وقتي كه در اختيار ما قرار داديد، متشكريم.
