كتاب‌هاي قدر

علي اكبرسبزيان

«قدر» معاني متعددي همچون قدرت، تقدير و اندازه‌گيرى، تنگ گرفتن و مساوي بودن يك چيز با چيز ديگر بدون كم و زياد دارد اما در اينكه چه شبي از شب‌هاي ماه رمضان شب قدر است، اختلاف ديدگاه وجود دارد. آنچه موافق با سنت پيامبر گرامي اسلام(ص) و روايات امامان معصوم(ع) است، اينكه شب قدر در دهه آخر ماه رمضان قرار دارد و طبق نقل، يكي از شب‌هاي نوزدهم، بيست و يكم و بيست و سوم است و در بين اين سه شب نيز شب بيست و سوم احتمالش بيشتر است. چنانكه امام صادق(ع) فرمود: شب نوزدهم شب تقدير است و شب بيست و يكم شب بستن تعيين و احكام است و شب بيست و سوم شب حتمي شدن و امضاي آن است.

در مورد فضايل شب قدر بايد گفت كه شب نازل شدن دفعي و يكجاي قرآن در بيت المعمور است كه به طور تدريجي طي 23 سال بر قلب نازنين پيامبر گرامي اسلام(ص) نازل شده است. همچنين عبادت و كارهاي نيك در شب قدر، بهتر است از عبادت و كارهاي نيك در هزار ماه كه داراي شب قدر نباشد. از فضايل ديگر شب قدر آنكه اين شب، شب نزول و پايين آمدن فرشتگان خداوند خصوصاً بزرگ‌ترين فرشته خداوند به زمين است و اين شب، شب تقدير و سرنوشت يك سال انسان است. خداى تعالى در آن شب حوادث يك سال يعنى از آن شب تا شب قدر سال آينده را تقدير مي‌كند؛ زندگى، مرگ، رزق، سعادت، شقاوت و چيزهايى ديگر از اين قبيل را مقدر مي‌‏سازد كه فرشتگان به امر پروردگار، آن را انجام مي‌دهند. در اين شب، درهاي جهنم بسته و درهاي بهشت گشوده مي‌شود و شيطان در اين شب بيرون نمي‌آيد تا صبح آن طلوع كند و درهاي آسمان و رحمت الهي روي بندگانش گشوده مي‌شود و شب قبولي اعمال است.

اسلام تنها ديني است كه معجزه‌اش (كتاب) بزرگي به نام قرآن كريم است. شكي نيست نزول كتاب قرآن حكيم تأكيد بر اهميت دين مبين اسلام بر كتاب و خواندن است، چراكه در نخستين آيه‌اي كه نازل گرديد به پيامبر فرمان خواندن مي‌دهد. ( اقرا باسم ربك الذي خلق) و در ادامه خداوند از ميان نعمت‌هاي بي‌شمارش فقط به دو نعمت اشاره كرده است؛ آفرينش و آموزش.

شايد دغدغه مهم همه ما اين باشد اين شب‌ها‌ي عزيز كه سرنوشت يك ساله انسان در آن مقدر مي‌شود، چگونه بگذرانيم؟ مخصوصاً كه احيا و شب زنده‌داري در اين شب‌ها از مستحبات است. تا به صبح چه كنيم و چه بگوييم؟ بزرگان ما چه مي‌كردند؟ سيره عالمان دين ما در اين شب‌ها چه بوده؟ آيا بايد فقط دعا خواند و نماز و قرآن؟كار ديگري هم مي‌شود كرد؟

صرف نظر از اعمال وارده در اين شب‌هاي با عظمت و نوراني، جالب است بدانيم برخي از عالمان برجسته دين ما در شب قدر مشغول كسب علم بودند و كتاب مي‌نوشتند. اشتباه نكنيد هيچ منافاتي ميان علم و عبادت نيست. چه بسا همان عالماني كه در شب قدر به تأليف اشتغال داشتند و كتابت مي‌كردند، بخشي از شب را نيز به عبادت و دعا اختصاص مي‌دادند.

سخن كوتاه اينكه عالمان دين ما در بهترين و برترين شب سال كه مقدرات يك‌سال آينده عمر انسان رقم مي‌خورد، علاوه بر عبادت، قرائت قرآن و تفكر، دستي به كتابت هم داشتند. از آسمان نور معرفت گرفته و زمينيان را با كتاب‌ها و نوشته جاتشان نوراني مي‌كردند.

هرچند عالمان بسياري در تاريخ بودند كه در شب قدر كتاب نوشتند و تاريخ آنها را ثبت نكرد اما در خاتمه به كتاب‌هايي اشاره مي‌كنيم كه نويسندگان آنها در پايان كتاب‌هايشان تأكيد كردند كه در شب 19، 21 يا 23 ماه مبارك رمضان به اتمام رسانده‌اند:

1 ـ كشف الغمه في معرفه الصحابه از بهاءالدين اربلي شب 21رمضان687

2 ـ جام جم از ركن الدين اوحدي مراغي شب قدر 732

3 ـ تفسير القطب الشاهي از محمد شاه قاضي يزدي شب قدر1021

4 ـ بحارالانوار ج22 از علامه محمد باقر مجلسي شب 21رمضان 1084

5 ـ جواهر الكلام في شرح شرائع الاسلام از شيخ محمد حسن نجفي شب 23رمضان 1254

6 ـ عيون الوصول الي علم الاصول از محمد مهدي كلباسي اصفهاني شب قدر 1256

7 ـ نفس الرحمان في فائل سلمان از ميرزا حسين نوري شب 23رمضان 1283

8 ـ تحفه الاحباب في نوادر آثار الاصحاب از شيخ عباس قمي شب 19رمضان 1331

9 ـ الاحكام الشرعيه في مواريث الجعفريه از محمد حسن بيك شب 23رمضان1349

10 ـ منتهي الآمال في تواريخ النبي و الآمال از شيخ عباس قمي شب 23رمضان1350

11 ـ تصحيح كشف الاسرار و عده الابرار از علي اصغر حكمت شب 23رمضان1380

12 ـ معجم رجال ‌الحديث و تفصيل طبقات الرواه از آيت الله سيد ابوالقاسم خويي شب 19رمضان 1389