در حالي كه حدود يك سال از تأكيد رهبر فرزانه انقلاب در ارتباط با بازنگري سياستهاي تحديد جمعيت در كشور ميگذرد، تنها ماحصل اين تأكيد طرح جامع جمعيت و تعالي خانواده است كه صرفنظر از انتقادات وارده به كارايي آن، در چرخه بوروكراسي اداراي گير كرده و بين كميسيونهاي مختلف مجلس پاسكاري ميشود.
نرخ باروري متوسط 79/1 و شيب كاهشي اين نرخ در جامعه مدتهاست زنگ خطر كاهش چالشزاي جمعيت و پير شدن هرم سني آن را به صدا در آورده است تا جايي كه به گفته كارشناسان جمعيت اگر تا سال 95 فكري به حال اصلاح روند رشد جمعيت نكنيم، در چاله جمعيتي خواهيم افتاد. حاصل همه اين نگراني اما اصلاح قانون تنظيم خانواده و جمعيت و طرح جامع جمعيت و تعالي خانواده است. طرحهايي كه تنها افزايش مرخصي زايمان زنان از شش ماه به 9 ماه و دو هفته مرخصي براي تازه پدرها از ميان آن ملموس شد البته اين افزايش مرخصي هم بستگي به نظر كارفرما دارد زيرا اين قانون دولت را مجاز كرده نه مكلف!
روال اصلاح روند رشد جمعيت اما مورد انتقاد رهبر فرزانه انقلاب نيز قرار گرفت. حضرت آيتالله خامنهاي در ديدار مسئولان نظام با اشاره به خطر تحديد نسل در كشور، طرح جامع جمعيت وتنظيم خانواده را جوابگو ندانسته و افزودند: مسئولان و علاقهمندان و آشنايان با مقتضيات اين كار در مجلس، بايد توجه كنند و درست انجام دهند. با وجود اين اما شاهد تأخير در تصويب و پاسكاري همين طرح در مجلس هستيم و بوروكراسي اداراي مانع اجرايي شدن حداقلهايي از طرح جامع جمعيت و تعالي خانواده شده است.
سناريويهاي سازمان ملل براي رشد جمعيت ايران
سازمان ملل نيز در سال 2010 براي رشد جمعيت ايران سه سناريو پيشبيني كرد. در سناريوي رشد بالا ميزان باروري كل از 8/1 فرزند براي هر مادر به 5/2 فرزند در سال 1480خواهد رسيد. در اين سناريو در سال 1430 جمعيت ايران به حدود 100 ميليون نفر ميرسد و در همين حول و حوش ثابت خواهد ماند.
در سناريوي رشد متوسط، ميزان باروري كل از 8/1 فرزند براي هر مادر به 5/1 فرزند براي هر مادر در سال 1420 كاهش يافته و جمعيت كشور در اين سال به حدود 86 ميليون نفر و درصد سالمندي به 22 درصد خواهد رسيد. بعد از آن با وجود افزايش باروري تا حد دو فرزند تا سال 1480، جمعيت كشور رو به كاهش گذاشته و به حدود 62 ميليون نفر خواهد رسيد.
سومين سناريو، رشد پايين است كه در آن ميزان باروري كل از 8/1 فرزند براي هر مادر در سال 1390 به حدود يك فرزند براي هر مادر در سال 1420 رسيده و درصد سالمندي جمعيت نيز به حدود 25 درصد ميرسد و بعد از سال 1420 جمعيت با كاهش مواجه شده و به حدود 31 ميليون نفر رسيده و درصد سالمندان به 47 درصد افزايش خواهد يافت. هم اكنون اما باروري كل چيزي حدود 7/1 است و با ادامه اين روند بايد رشد منفي جمعيت را چشم انتظار بود.
طرح جامع جمعيت و تعالي خانواده جامع نيست
با وجود ضرورت بازنگري در سياستهاي جمعيت چرا طرح جامع جمعيت و تعالي خانواده كه انگار آنقدرها هم جامع نيست، دست به دست ميشود؟ محمداسماعيلسعيدي، عضو كميسيون اجتماعي مجلس در رابطه با علت تأخير و پاسكاري اين طرح در مجلس به «جوان» ميگويد: به باور بسياري از نمايندگان مجلس طرحهاي جمعيتي به صورت ضربتي قابل برنامهريزي و اجرا نيستند و بايد با بررسي و نگاهي همهجانبه به آن پيش رفت. اين نماينده مجلس اما ميپذيرد كه تأخير بيش از حد و جامع نديدن اين طرح نيز در شرايط كنوني كه با معضل جمعيت مواجهيم ميتواند آسيبزا باشد.
سعيدي دليل انتقاد رهبري به كارا نبودن اين طرح را پيشبيني نشدن برخي مسائل و لحاظ نشدن پارهاي از ديدگاهها ميداند و ميافزايد: با عنايت به صحبتهاي رهبري اين طرح بايد بازنگري شود و طبيعتاً در خلال اين بازنگري بودجههاي جديدي نيز براي طرح پيشبيني خواهد شد، اما براي آنكه دوباره دچار تأخير در اجرا نشويم ميتوان اين طرح را به صورت مرحلهاي بررسي، تصويب و اجرا كرد.
قطاري كه خاموش شد
سعيد كريمي هم در گفتوگو با «جوان» سياستهاي جمعيتي اتخاذ شده در دهه 60 را به مثابه خاموش كردن قطار جمعيت با كار گسترده فرهنگي ميداند و از آنجايي كه يك قطار پس از خاموش شدن مدت زماني طول ميكشد تا متوقف شود، تصريح ميكند: در حال حاضر اين قطار سرعتش خيلي كم شده و طبيعتاً اگر بخواهيم آن را روشن هم كنيم باز مدت زماني طول ميكشد تا به سرعت مورد نظر برسد. از نگاه اين كارشناس بايد پنجره جمعيتيمان را بر اساس نيازها و افقهاي تعريف شده برنامهريزي كنيم.
احياي ارزش مادري و همسري؛ كليد عبور از تحديد نسل
كريمي تصريح ميكند: طرح جامع جمعيت و خانواده براي موفقيت بايد جامعهسازي خانواده محور را در نظر بگيرد. بنا به تأكيد وي امروز ارزش مادري و همسري در نگاه بانوان جامعه ما كم شده است بنابراين مشاهده ميكنيم كه يكي از راهبردهاي استراتژيك رهبري بحث احياي ارزشهاي مادري و همسري در خانواده و جامعه است. وي خاطرنشان ميكند: تا زماني كه شاهد احياي اين ارزشها نباشيم نميتوان انتظار داشت به شكل دستوري خانوادهها اقدام به فرزندآوري كنند. كريمي راهكار اصلي در اصلاح روند افزايش جمعيت را سرمايهگذاري روي خانواده ميداند و ميافزايد: زن محور خانواده است و زماني كه ارزشهاي مادري برجستهسازي شود، زنان جامعه ما ميل بيشتري به مادر شدن خواهند داشت.
عبور از گردنهاي سخت
كريمي مسئله جمعيت را براي انقلاب اسلامي ايران يك مسئله امينتي ميداند و سياستهاي تحميلي به ايران در ارتباط با كاهش جمعيت و تحديد نسل را همانند جنگ نرم يا جنگ نظامي ميداند كه عليه مردم كشورمان و انقلاب اسلامي شكل گرفت.
به باور وي در اين راستا دولت هر قدر هزينه كند، يك سرمايهگذاري به شمار ميرود همانگونه كه بسياري از كشورهاي غربي كه با مشكل جواني جمعيت مواجهند مشوقهايي را براي مادران و خانوادههايي كه فرزند ميآورند، قرار دادهاند.
عضو كميسيون اجتماعي مجلس نيز با اشاره به افتادن در چاله جميعتي تا سال 95 تأكيد ميكند: قطعاً نبايد بگذاريم كار به چنين جايي برسد و بايد همين امسال مسئولان و برنامهريزان امر كار خود را در چارچوبهاي تعيين شده آغاز كنند. به باور سعيدي در حال حاضر با توجه به شرايط بايد از گردنهاي سخت عبور كنيم كه در چنين شرايطي نميتوان از بحثهاي فرهنگي، تأثير شبكههاي ماهوارهاي و برنامههايي كه استكبار براي تغيير ذائقه فرهنگي جامعه و به خصوص جوانان ما تدارك ديده به سادگي عبور كرد.
