امين ارشادي| كرملين نشينان برخلاف گذشتهاي نه چندان دور، حالا ديگر هر گلوگاه و تحولي را براي فرصتسازي در بحبوحه بحرانها غنيمت ميشمارند؛ از بحران مالي قبرس و گرفتاريهاي متعدد اتحاديه اروپا گرفته تا جنجال جاسوسي امريكا و پرونده ادوارد اسنودن. حالا هم مذاكره امريكا با طالباني كه حاضر شده براي به رسميت شناخته شدن و ادامه حيات سياسي خود تضمين بگيرد و در عوض دست از تقابل خونبار با اشغالگران امريكايي بردارد، در نگاه اول فرصتي براي امريكاييها با هدف خروج آبرومندانه و كمهزينهتر از افغانستان در سال 2014 ميلادي و تحقق دستاوردي سياسي پس از سالها اشغال و البته دادن تلفات و تحمل فشارهاي افكار عمومي مردم امريكاست اما از پشت عينك جديد عملگرايي و فرصتطلبي روسها، اين پرونده، پتانسيلي از تنش و تهديد و چالش را در خود دارد و شايد هم فرصتي براي تسويه حساب درباره ماجراجوييهاي متهورانه واشنگتن يا ساير مطالبات بيپاسخ روسها در منطقه باشد.
چند هفته پيش، جنبش طالبان افغانستان اعلام كرد دفتر سياسي خود را در دوحه پايتخت قطر افتتاح كرده است. حامد كرزاي رئيسجمهور افغانستان هم تلاش كرد ابتكار عمل را به دست گيرد و از اعزام قريب الوقوع هيئتي براي مذاكره با اين جنبش در قطر خبر داد. در همين حال مسئولان امريكايي نيز گفتند كه واشنگتن مذاكرات رسمي خود را با طالبان به زودي آغاز خواهد كرد. محمد نعيم نماينده طالبان در دوحه طي كنفرانسي مطبوعاتي در تاريخ 18 ژوئن گفت كه جنبش طالبان نميخواهد كسي را متضرر كند بلكه خواهان برقراري روابط مساعد با همه همسايگان افغانستان است. شايد اين اطمينانبخشي طالبان به همسايگان افغانستان ناشي از ملاحظات و نگراني از ائتلاف يك گروه ستيزهجوي شبه نظامي (طالبان) با طرف اشغالگر ميشد؛ نگراني كه خود ميتواند حاكي از تهديد يك گروه بالقوه افراطي براي سايرين، در سايه همپيماني با دشمن اعلامي خود (امريكا) و سناريوهاي احتمالي بعدي ناشي از اين توافق باشد.
از سوي ديگر خبرگزاري رويترز به نقل از مسئولاني كه خواستهاند نامي از آنها فاش نشود افتتاح دفتر طالبان در دوحه را به عنوان «گامي براي جدايي كامل اين جنبش از سازمان القاعده» توصيف كرد.
كرزاي نيز از آن سو اعلام كرد كه اعضاي شوراي عالي صلح افغانستان به قطر براي مذاكرات با طالبان اعزام خواهند شد. اشاره او به شورايي بود كه در سال 2010 با هدف مذاكره با شورشيان تشكيل شد و ماهها بود كه فعاليت آن با نشانه رفتن قلب مؤسس و رهبر اين شورا، برهانالدين رباني به دست عناصري تندرو و با دخالت برخي دستگاههاي اطلاعاتي- امنيتي خارجي، به محاق رفته بود.
سخنان كرزاي در خلال مراسم تحويل مسئوليتهاي امنيتي افغانستان از نيروهاي پيمان آتلانتيك شمالي (ناتو) به نيروهاي افغاني ايراد شد. در همين اثني، خبرگزاري اينترفكس روسيه گزارش داد كه جيمز دوبينز فرستاده امريكا براي مذاكره با طالبان به دوحه رفته است.
21 ژوئن، جي كارني سخنگوي رسمي كاخ سفيد به خبرنگاران گفت كه امريكا ميخواهد برخي مسائل را مستقيماً با جنبش طالبان به بحث گذارد. يكي از اين مسائل، بازگرداندن «بووي برگدال» نظامي امريكايي بود؛ كسي كه مدتهاست در اسارت طالبان به سر ميبرد. كارني اما در خصوص تحويل زندانيان وابسته به طالبان در زندان گوانتانامو تنها به اين عبارت اكتفا كرد كه «ايالات متحده هنوز تصميمي در اينباره اتخاذ نكرده است اما انتظار ميرود كه طالبان اين قضيه را در خلال مذاكرات بين طرفين مطرح كند.»
خشم كرزاي از تناقض امريكاييها
هرچند رئيسجمهور افغانستان از اعزام شوراي صلح به دوحه خبر داد اما ظاهراً گفتوگوي يكطرفه و مستقيم امريكاييها با طالبان كه علاوه بر نيروهاي غربي، تقابلي خونين را نيز با نيروهاي امنيتي افغانستان در طول 12 سال تجربه كرده، براي حامد كرزاي كه پيشتر نيز انتقاد از دور زدن دولت افغانستان از سوي امريكاييها را با ناخرسندي و خشم فرياد زده بود، ناگوارتر از آن بود كه بتواند اين رفتار تحقيرآميز امريكايي را تاب بياورد.
كابل دو روز پيش از اظهارات جي كارني مبني بر گفتوگوي مستقيم- اظهاري كه در بطن خود حذف دولت افغانستان از گفتوگوها را داشت- گفتوگوها درباره توافقنامه امنيتي با واشنگتن را پس از اعلام امريكا براي گفتوگو با طالبان به حالت تعليق درآورده بود. سخنگوي رئيسجمهور افغانستان دليل اين اقدام را «تناقض بين گفتار و رفتار امريكا» ذكر كرد. او مراتب نارضايتي دولت افغانستان را از رونمايي دفتر طالبان در دوحه ابراز داشت و گفت: رئيسجمهور افغانستان از به كار بردن «امارت اسلام افغانستان» پرهيز ميكند زيرا اساساً چنين امارت و دولتي وجود ندارد.
ورود روسيه به اختلافات دو شريك
به نظر ميرسد روسها به خوبي حساسيت موضوع گفتوگوي امريكاييها با طالبان را درك كردهاند و شايد فن بدل اين حركت امريكايي را در نزديك كردن هر چه بيشتر ديدگاه خود به كابل و دولت كرزاي يافتهاند، دولتي كه از دور خوردن و ناديده گرفته شدنهاي مكرر در مذاكره امريكاييها با جنبشي كه سالهاست علاوه بر نيروهاي غربي، عليه مردم و نيروهاي امنيتي افغانستان هم انگشت بر ماشه فشرده و چاشني تركانده، خشمگين و ناراضي است و ديگر در اين مورد خاص نميتواند به نفع امريكا ملاحظات خود را پنهان كند. دور از انتظار نيست كه مسكو تلاش كند با نزديك شدن به مواضع رسمي دولت افغانستان، شكاف به وجود آمده بين كابل و واشنگتن را بر سر مذاكره با ستيزهجويان طالبان، مديريت كند.
اين تيتر خبرگزاري روسي راشا تودي در روز 21 ژوئن بود: «وزارت خارجه روسيه: گفتوگو با طالبان بدون نقش آفريني كابل مثبت نخواهد بود» بيانيه مذكور تنها به اين اشاره اكتفا نميكند و اين عبارات را در واقع در خطابي همزمان به امريكاييها و پيامي آشكار به دولت مستقر در كابل گوشزد كرد: گفتوگو با معارضان (طالبان) جز با نقش محوري كابل در كنار التزام حتمي به مبادي اساسي آشتي ملي مؤثر نخواهد بود و اين مبادي عبارتند از: كنار گذاشتن سلاح و اعتراف به قانون اساسي افغانستان و عدم برقراري روابط با القاعده و ساير سازمانهاي تروريستي.
منابعي در وزارت خارجه روسيه هم اعلام كردند كه مسكو با دقت تحولات مرتبط با دفتر ارتباطي جنبش طالبان در قطر را زير نظر دارد. اين منابع افزودند: ما دولت افغانستان را در موضعگيريهاي آشكار گذشته خود درباره دفتر طالبان در دوحه، حمايت ميكنيم و اين دولت را در عرصه اجراي گفتوگوهاي داخلي بين شوراي صلح و نمايندگان مخالفان مسلح در افغانستان ميدانيم.
يك روز پيشتر، ميخائيل مارگيلوف رئيس كميته امور بينالملل مجلس اتحاديه روسيه (شوراي عالي در پارلمان) صراحتاً گفت: ايالات متحده امريكا با تصميم خود براي ورود به مذاكرات با جنبش طالبان به اوضاع وخيمتري دچار شده است.
مارگيلوف در حاشيه نشست اقتصادي پترزبورگ به خبرنگاران گفت: آنها (امريكاييها) ناچار خواهند شد در كنار برقراري روابط با حركت طالبان، روابط اين جنبش با حامد كرزاي را نيز به سرانجامي برسانند. . . طالبان قدرت نظامي و سياسي جدي در افغانستان به شمار ميرود... امريكاييها نميخواهند افغانستان را به «طالب لند» (سرزمين طالبان) جديدي پس از خروج نيروهايشان تبديل كنند. وي اضافه كرد: ارتباطگيري امريكاييها با طالبان، اضطراري و واكنش تند از جانب كرزاي هم امري طبيعي بود اما امريكاييها بايد يك ارزيابي از تحركاتي داشته باشند كه موجب رنجش حامد كرزاي و دولتش شده است.
چالش موادمخدر براي صلح امريكايي
مديريت شكاف و ابتكار عمل روسها درباره مذاكرات طالبان و امريكا به همين موارد ختم نشد. الكساندر بانكين، معاون نماينده روسيه در سازمان ملل اعلام كرد كه مسكو بر ضرورت ادامه مجازاتها عليه اشخاص مرتبط با حركت طالبان تأكيد دارد و اين اقدام را ابزاري مهم براي مبارزه با تروريسم ميداند. اين ديپلمات روسي به افزايش خطر موادمخدر توليد شده در افغانستان اشاره كرد و از جامعه جهاني خواست تا تدابير اجرايي مناسبي را براي درج نام تاجران بزرگ موادمخدر در فهرست تحريمها و مجازاتهاي بينالمللي اتخاذ كند.
اين تأكيد روسها بر تشديد مجازات اشخاص مرتبط با طالبان و كساني كه در واقع براي اين جنبش درآمدزايي ميكنند، آن هم در خلال مذاكره امريكاييها با آنان و در آستانه رسميت يابي اين گروه از سوي واشنگتن، هشداري به امريكاييها بود با اين مضمون كه روسيه ميتواند با طرح خطر تجارت موادمخدر در جامعه جهاني، بازي صلح امريكايي را با جلب توجه افكار عمومي جهان با اخلال مواجه كند و در حقيقت اين مفهوم را القا كند كه امريكا با قاچاقچيان موادمخدر و تهديدكنندگان سلامت و امنيت جهاني وارد مصالحهاي سياسي شده است.
بانكين همچنين پيشنهادي هم براي برقراري ثبات در افغانستان ارائه داد و با اشاره به پيچيده شدن روند صلح «استانبول» براي ثبات در افغانستان بر ضرورت كار در چارچوب سازمان همكاريهاي شانگهاي تأكيد كرد.
با توجه به موارد پيش گفته به نظر ميرسد روسها به اين درك رسيدهاند كه خروج بيدردسرتر نيروهاي امريكايي از افغانستان و مذاكره مؤثر با طالبان ميتواند به امريكاييها فرصت تمركز بيشتر فارغ از دغدغه تلفات روزانه نيروهايشان در خصوص تمركز بر پروندههاي ديگر منطقهاي مثل بحران سوريه بدهد.
