كساني كه نوروز امسال برنامه «برهان» را در شبكه قرآن و معارف سيما، مشاهده كردهاند به خوبي ميدانند كه رويكرد اين برنامه چيست. اما براي عدهاي كه شايد چندان آشنايي نداشته باشند، بايد گفت، «برهان» همان طور كه از نامش مشخص است به دنبال ارائه دليل و منطق است. دليل و منطقي كه بتواند سؤالات و شبهات ديني موجود در جامعه را پاسخ دهد. ذهن پرسشگر جوانان ايراني ممكن است در برخي از مسائل ديني دچار سؤال يا حتي شبهه شود. شبهاتي كه به واسطه جنگ نرم دشمن هر روزه به آنها دامن زده شده و اگر پاسخي براي آنها ارائه نشود باعث ايجاد خلل در عقايد و باورهاي ديني جامعه خواهد شد. «برهان» با رويكرد جوانمحور و پيگيري سؤالاتي كه معمولاً در ذهن جوانان است به دنبال راه حل آنها ميگردد. سري جديد برنامه «برهان» هم اكنون در يكي از مناطق اطراف تهران در حال ساخت است. در اين سري كه به مناسبت ماه مبارك رمضان در حال آمادهسازي است، رويكرد برنامه پاسخگويي به مسائل و شبهات مرتبط با ايام ماه مبارك رمضان است. در هر قسمت سؤال يا شبههاي كه توسط دانشجويان مهمان برنامه مطرح ميشود ابتدا توسط خود دانشجويان مورد بحث قرار ميگيرد و بعد از مباحثه نزد كارشناس ديني برنامه خواهند رفت تا با جمعبندي نظرات و كسب اطلاعات از كارشناس ديني به جوابي علمي و قانعكننده برسند. در يكي از روزهاي پاياني تصويربرداري اين مجموعه سري به پشت صحنه آن زديم كه حاصل آن گفتگو با چند تن از دانشجويان مهمان، تهيه كننده و كارگردان «برهان» و كارشناس ديني برنامه است.
ذهن دانشجو به دنبال پاسخ به شبهات استسيدمحمدحسن خلخالي، دانشجوي كارشناسي ارشد حقوق تجارت بينالملل، از دانشجويان مهمان برنامه برهان است كه در سري اول اين برنامه نيز حضور داشته است. خلخالي در مورد «برهان» ميگويد: يكي از نيازهاي امروز جامعه ما ساخت برنامههايي است كه بتوانند به شبهات و دغدغههاي ديني جامعه و به خصوص دانشجويان پاسخ دهند.
مهمترين ويژگي دانشجو ذهن پرسشگرش است كه به دنبال حقيقت ميرود و هنوز درگير روزمرگي نشده است. دانشجو ذهن كنجكاوي دارد و به دنبال چرايي ميگردد. هماكنون ما با هجمه رسانههاي بيگانه روبهرو هستيم كه در مسائل ديني ايجاد شبهه ميكنند. فكر نميكنم در رسانههاي ديداري تاكنون برنامهاي مشابه اين توليد شده باشد، در رسانههاي مكتوب چند نمونهاش را ديدهام ولي در تلويزيون نمونهاي نداشتهايم كه موضوعي را مطرح كند و به دنبال حل آن باشد. يكي از نقاط قوت «برهان»، كارشناسان حاضر در برنامه است كه هر كدام سالها در مورد اين موضوعات تحقيق و مطالعه كردهاند و راه انتقال دانستههايشان را به خوبي ميدانند.
برهان تنها براي مذهبيها نيستمهدي عباسنژاد، مهندس برق كه ميگويد خودش سابقه اجراي برنامه در تلويزيون را داشته و به واسطه يكي از دوستانش با تهيهكننده برنامه «برهان» آشنا شده و هماكنون نيز از حضور در برنامه خيلي خوشحال است، ميگويد: براي اولين باري است كه در تلويزيون مسائل و مقتضيات فرهنگي را به اين شكل مطرح ميكنند. به نظرم برنامه غني است اما ميشد براي جذب نسل جوان جامعه، از شيوههاي ديگري نيز استفاده كرد. كارهايي كه جذابيتهاي برنامه را بيشتر كنند. حتي ميشد بخشهاي نمايشي به اين مجموعه اضافه كرد تا بيان موضوعات ملموستر شود و بينندگان با آن بيشتر ارتباط برقرار كنند. اما همين شيوه هم جذابيتهاي خودش را دارد. اينكه سؤالي كه در برنامه مطرح ميشود مورد بحث قرار ميگيرد و ما خود را موظف ميدانيم كه به دنبال پاسخ براي آن باشيم و نتيجه بحثهايمان را در حضور كارشناس برنامه مطرح كنيم تا در نهايت به پاسخ برسيم. جاي اين برنامه در تلويزيون خالي بود. براي اينكه جوانان بيشتري از «برهان» استفاده كنند بايد در شبكهاي مانند 3 كه مد نظر جوانان است پخش شود. اين برنامه مانند كرسيهاي آزادانديشي است كه جوانان ميتوانند در آن شبهات ديني خود را مطرح كنند و به راحتي پاسخش را بگيرند. به نظرم نبايد اين برنامه را طوري پيش ببريم كه بيننده خيال كند «برهان» تنها براي بچه مذهبيها و آدم مثبتها است كه لزوماً نماينده كليت جامعه نيستند. فضاي اين برنامه ميتواند بازتر شود و نگاههاي مختلفي در آن مطرح شود.
زمينه ورود به برخي خطوط قرمز فراهم شودحميدرضا خلج دانشجوي كارشناسي تربيت بدني كه از طريق يكي از دوستانش با اين برنامه آشنا شده و هم اكنون به عنوان يكي از دانشجويان مهمان در آن حضور دارد، معتقد است: ويژگي عمده «برهان» فضاي خوب و وجود كارشناسان خبره است. در اين برنامه سؤالاتي مطرح ميشود كه در ذهن اكثر جوانان وجود دارد. مخصوصاً در ذهن دانشجويان كه ذهن اكتيوي دارند. سعي ميكنيم سؤالاتي بپرسيم كه باعث رفع شبههاي شود. زماني كه موضوع برنامه مطرح ميشود، درباره آن بحث ميكنيم. من سؤالاتم به صورت بداهه است و اگر در ميان برنامه نكته يا موضوع خاصي به ذهنم برسد آن را ميپرسم. البته سعي ميكنم سؤالم طوري باشد كه سؤالهايي كه در ذهن خيلي از جوانان است را نيز پاسخ دهد. در اين سري از برنامه به احكام ماه مبارك رمضان ميپردازيم از جمله مسئلهاي مانند رؤيت هلال ماه و احكام آن. در اين برنامهها سؤالات جالبي مطرح ميشود و اساتيد به آنها پاسخ ميدهند. در مورد «برهان» بايد بگويم سطح اين برنامه به گونهاي است كه قابليت پخش از شبكههاي سراسري چون شبكه يك، دو و مخصوصاً شبكه سه كه شبكه مورد توجه جوانان است، را دارد. صدا و سيما بايد فضايي را ايجاد كند تا برخي از مسائل خاص كه شايد در جامعه معتنابه است، مطرح شوند و زمينه ورود به برخي از خطوط قرمزها ايجاد شود تا از اين راه معضلات اجتماعي آسيبشناسي شده و راهكاري براي آنها ارائه شوند. زمان پخش برنامه بسيار مهم است. اين مجموعه در ماه رمضان پخش خواهد شد و بايد تمهيدي انديشيده شود كه با مجموعههاي نمايشي تلويزيون تداخلي نداشته باشد.
نبايد به شبهات دامن زدحجت الاسلام حسن رمضاني، كارشناس برنامه «برهان»، كه مسئوليت پاسخگويي به سؤالات دانشجويان را دارد، نظرش را درباره «برهان» اينگونه بيان ميكند:
ساخت برنامه كه جنبه پرسش و پاسخ داشته و به دنبال پاسخگويي به نيازهاي جامعه باشد بر خلاف بسياري از برنامهها كه تنها بر اساس سليقه برنامهساز تهيه ميشوند، با اقبال مردم روبهرو خواهد شد. پاسخگويي به سؤالات ديني مردم يكي از مؤثرترين برنامههاي تلويزيون است. زيرا به وسيله آن شبههاي برطرف ميشود. البته در اينگونه برنامهها بايد سعي شود سؤالها بر اساس نيازهاي واقعي مردم طراحي شوند و پاسخگويي به آنها خلأيي را رفع كند. ما بايد توجه داشته باشيم پرداختن به يك شبهه ديني نبايد باعث دامن زدن به شبهه شود و مشكلات بعدي را به وجود آورد. بنده سابقه حضور در برنامههاي مشابه اين را داشتهام كه در آنجا هم دانشجويان سؤالات و شبهات ديني خود را مطرح ميكردند كه البته در نحوه اجرا با اين برنامه متفاوت بود. با توجه به تجربهاي كه كسب كردهام سؤالات و شبهات دانشجويان با مردم عادي متفاوت است. دانشجويان بيشتر شبهاتشان در حوزه عرفان و فلسفه مانند عرفانهاي نوظهور است تا مسائل فقهي كه بيشتر براي مردم عادي جاي سؤال دارد.
رضايت 95درصدي بينندگان «برهان» پشتوانه كار ماستعليرضا محمدي، تهيهكننده و كارگردان «برهان» است. محمدي از تهيهكنندگان شناخته شده تلويزيون به شمار ميرود. وي زمان كوتاهي را هنگام فيلمبرداري يكي از قسمتهاي برنامه، به ما اختصاص داد. وي در باره «برهان» ميگويد: در حال توليد دومين سري از برنامه «برهان» هستيم. اين برنامه بر اساس توسعه فضاي پرسشگري در قشر تحصيلكرده و دانشگاهي كه در سالهاي اخير توجه زيادي به آن شده، توليد ميشود. در شرايطي كه معاندين نظام در حال سوء استفاده از توسعه فضاي پرسش و پاسخ در كشور هستند و سعي ميكنند در برخي از موضوعاتي كه به نظر عوام بدون پاسخ است، شبهه ايجاد كنند، رسانه ملي بايد براي ايجاد فضاي سالم در راه رفع شبهات و پاسخ به سؤالات ذهني نسل جوان، راهكاري را ارائه ميداد. ما بايد به شبهات پاسخ بدهيم و جلوي دامن زدن به آنها را بگيريم تا نگذاريم اين شبهات جامعه را به چالش بكشند. وظيفه فرهنگسازي صدا و سيما براي مقابله با شبهات ديني، باعث شكلگيري برنامه «برهان» شد. يكي از ويژگيهاي رهبر معظم انقلاب كه بنده هميشه از ايشان با عنوان «ديدهبان انقلاب» ياد ميكنم، اين است كه مسائل و مشكلاتي را ميبينند و رصد ميكنند كه مديران و مسئولان كشور اصلاً به آنها توجهي ندارند، آيندهنگري مقام معظم رهبري در مسئله تهاجم فرهنگي و ناتوي فرهنگي و هشدار ايشان نسبت به ايجاد شبهات اعتقادي و ديني توسط دشمنان نظام، وظيفه ما را براي پاسخگويي به شبهات سنگينتر كرد. چنانچه اگر ما به درستي وظايف خود را انجام ميداديم بايد پيش از آنكه رهبر انقلاب هشدار بدهند، خودمان آسيبها را شناسايي و راههاي مقابله با آن را پيدا ميكرديم. پاسخگويي به شبهات دانشجويان به عنوان مؤثرترين قشر جامعه به نوعي سرمايهگذاري بر روي آنها است كه تأثيرش را ميتوان در همه شئون جامعه ديد. نحوه اجراي برنامه كه به صورت مباحثه است را هم به همين دليل انتخاب كرديم كه دانشجويان بتوانند بيواسطه سؤالهاي خود را مطرح كنند. اگر قرار بود مانند ساير برنامهها مجري ميگذاشتيم دانشجو بايد سؤالش را ابتدا به مجري منتقل ميكرد و سپس وي بنا به صلاحديد خود يا موقعيت برنامه آن را به نحوي كه مد نظرش بود تغيير ميداد كه شايد اين مدت ذهن دانشجو با چند سؤال بيجواب ديگر پر ميشد و زمان برنامه هم به هدر ميرفت. مجموعه «برهان» براي تأثيرگذاري بهتر داراي يك هيئت علمي است كه در قم مستقر هستند و يك اتاق فكر در تهران دارد. اتاق فكر با نهادهايي كه در زمينه پاسخگويي به شبهات كار ميكنند، در ارتباط است. نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاهها، مؤسسه رواق حكمت، مجتمع آموزش عالي امام خميني (ره)، مركز ملي پاسخگويي به شبهات ودفتر تبليغات حوزه علميه قم كه از پركارترين مراكز رصد و پاسخگويي به شبهات هستند، هيئت علمي «برهان» را تشكيل ميدهند. آنها مباحث برنامه و محورهاي آن را مشخص ميكنند. اتاق فكر كه در تهران تشكيل شده است از شخصيتهاي علمي و رسانهاي تشكيل شدهاند كه بر روي ساختار و نظارتهاي بعد از توليد، كيفيت اجرا و زمان پخش برنامه اظهار نظر ميكنند. بنده در هر دو گروه عضويت دارم. كارشناسان برنامه نيز توسط اين دو دفتر و به ويژه اتاق تهران، پيشنهاد ميشوند. در زمينه معرفي كارشناسان هم سعي كردهايم كه با در نظر گرفتن سوابق كاري، كارشناسان جديدي را معرفي كنيم، كساني كه به رغم دانش و تخصص تاكنون يا در رسانه ملي حضور نداشتهاند يا حضورشان پررنگ نبوده است و در ساير برنامهها از آنها كمتر استفاده شده. تلاشمان اين بوده كه در هر موضوع فوق تخصص آن را بياوريم و از نظراتشان استفاده كنيم. برخلاف ساير برنامهها كه از يك كارشناس در چندين موضوع استفاده ميكنند و يك نفر در چند زمينه به پاسخگويي به سؤالات ميپردازد، ما براي هر موضوع از يك كارشناس متخصص استفاده ميكنيم. هر كدام از كارشناسان ما در زمينهاي كه قرار است نظر بدهند، داراي تأليفات و تحقيقات متعددي هستند. مثلاً دكتر سليماني تنها در مورد پاسخ به شبهات در مورد زندگي حضرت علي (ع) و تاريخ اسلام حضور دارند. همين دقت نظر باعث شد تا سري اول برنامه «برهان» رضايت 95 درصد بينندگان را به دست بياورد. اين آمار بر اساس نظرسنجي مركز پژوهشهاي صدا و سيما به دست آمده است. به همين دليل سعي كردهايم در مجموعه جديد، كليت برنامه را بنا به درخواست بينندگان ثابت نگه داريم. ما در سري اول 14 قسمت برنامه داشتيم كه ادامه آن بعد از ماه مبارك رمضان پخش خواهد شد. قسمتي از سري دوم ويژه ايام ماه مبارك و براي پاسخگويي به سؤالات مناسب اين ماه طراحي شده است. هر قسمت از برنامه 60 دقيقه است و هر روز ساعت 30/22 از شبكه قرآن و معارف سيما پخش خواهد شد كه ساعت پيك تماشاگران اين شبكه است. البته صحبتهايي براي پخش از ساير شبكهها انجام دادهايم كه تصميمگيري درباره آن بر عهده معاونت سيما است. آنها كنداكتور پخش را مشخص ميكنند. در مورد اينكه آيا زمان پخش برنامه در ماه رمضان با برنامههاي نمايشي تداخل خواهد داشت يا خير، تصميم بر عهده آنهاست و اگر بخواهيم به سليقه مخاطبان احترام بگذاريم و دموكراسي را رعايت كنيم بايد بگذاريم هر بينندهاي برنامه مورد علاقهاش را نگاه كند ولي تجربه سري اول نشان داده كه ما بينندگان ثابت خود را خواهيم داشت. تعداد زياد پيامكهايي كه روزنامه دريافت ميكرديم نشانه علاقه بينندگان به «برهان» بود. مخصوصاً اينكه رويكرد برنامه پاسخگويي به شبهات برمبناي نگاه تشيع بود اما بسياري از پيامكهاي دريافتي ما از مناطق سني نشين بود كه نشاندهنده توجه هموطنان اهل سنت به «برهان» بود. به همين دليل سعي كردهايم در سريهاي بعدي، محورهاي برنامهها را به گونهاي انتخاب كنيم كه كمترين زاويه را با اهل سنت داشته باشيم و به جاي نگاه مذهبي، توجه به نگاه بر مبناي وحدت اسلامي داشته باشيم.
