امسال دو اثر تاریخی مسجد جامع اصفهان و گنبد قابوس در شهر گنبد کاووس در فهرست جهانی یونسکو به ثبت رسیدند تا ایران با هفت هزار سال تمدن دارای ۱۴ اثر جهانی شود.
شهر اصفهان؛ شهری بیبدیل با آثار تاریخی شگرفی است که به مدد هنرمندان عصر صفوی به شهر موزهای زیبا تبدیل شد، شهری با یک میراث فرهنگی دیدنی که در پس هر خشت خشتش دنیایی از حرف، فهم و استدلال نهفته است.
اصفهان نزدیک به ۲۰هزار بنای تاریخی را در خود جای داده و همین سبب شهره شدن این شهر در جهان شده است اما این روزها شاهد بیمهریهای زیادی به این مرکز فرماندهی عصر صفوی هستیم و مدیریتهای چندگانه و مدیرهای غیرمتخصصی که نو به نو عوض میشوند، آثار تاریخی را با چالش مواجه کرده است.
امروز احوال ناخوش برخی از این آثار تاریخی سبب شد تا مسئولان دستی بر قامت خسته این بناهای تاریخی بکشند که این مرمتها به قدری زمانبر شد که گویی داربستها نیز جزو آثار تاریخی شده و این آثار تاریخی است که آویزان داربستها است.
سرنوشت آثار برجسته اي كه در فهرست بازسازي و مرمت هاي ميراث فرهنگي قرار گرفته اند نيز چندان خوشايند نيست؛ چرا كه اين عمارت هاي پرآوازه معمولاگرفتار داربست هاي فلزي يا ديگر ابزار مرمتي مي شوند كه سال هاي سال در منظره بنا مي مانند و چشم بينندگان و بازديدكنندگان را به خود عادت مي دهند.
*قامت مرمت عالی قاپو را بشکنید
عالیقاپو همان قصر نمونه و منحصر به فرد معمارى کاخهاى عهد صفوى که چشم و چراغ میدان امام است كه مرمت آن سالهای سال به طول انجامیده و معلوم نیست چرا داربست ها از قامت این بنای زیبای تاریخی كنده نمیشوند.
یکی از کارشناسان میراث فرهنگی علت به طول انجامیدن مرمت عالی قاپو را ریزه کاریهای زیاد و حساسیت خاص این بنای تاریخی، عنوان می کند و می افزاید: بودجههای مرمتی میدان امام از طرف یونسکو تأمین میشود و میراث فرهنگی تنها مدیریت آن را بر عهده دارد؛ بنابراین یونسکو باید سهم بیشتری از بودجه را برای مرمت این آثار تاریخی بر عهده بگیرد.
علیرضا محمدی به کمبود بودجه برای مرمت این بناهای تاریخی اشاره کرده و ادامه می دهد: اگر گاهگاهی سری به این اثر تاریخی بزنید متوجه میشوید که یک روز مرمتگران مشغول کار هستند و چند روز این بنا خالی از کارگر است، به همین علت می توان سوء مدیریت را نيز یکی از دلایل عمده کندی مرمتها در اصفهان برشمرد.
محمدی تاکید می کند: در حالی که افراد کهنه کار مرمت،در حاشیه تنها نظارهگر مرمتهایی غیر اصولی هستند؛ استفاده از مرمتگران مدرکدار زیاد شده و بسیاری از مرمتگران جوان یک شبه بار خود را میبندند و صاحب همه چیز میشوند.
*داربستها ، اثر تاریخی شدهاند
داربستهایی كه بر قامت مدرسه چهارباغ ، به عنوان آخرین بنای باشکوه عصر صفوی پس از آغاز مرمت آن نصب شد، با طولانی شدن ترمیم گنبد به یک اثر تاریخی تبدیل شده است.
محمدحسن مقتضی که پدرش از مرمتگران حرفهای بوده است، پیرامون مرمت این اثر تاریخی می گوید: گنبدها همواره از قوس به پایین آسیبپذیر نبوده و از آنجا که در معرض برف و باران نیست، آسیبی نمیبیند، در حالی که میبینیم گنبد مسجد چهارباغ از قوس به پایین، نه با تیشه که با دریل در حال کنده شدن کاشیها است.
این مرمتگر ادامه می دهد: این کاشیها مربوط به زمان صفویه است و خاک، رنگ، لعاب و حتی سازنده آن دیگر نیست، پس سرانجام این کاشیها چه میشود؟ ومشخص نیست دستگاههای متولی با چه کارشناسانی مشورت میکنند که این مطالب مهم را نمیدانند؟
*گنبد مسجد امام(ره) هم همچنان اسیر...
گنبد مسجد امام(ره) یا "مسجد جامع عباسی" که شاهکاری جاویدان از معماری، کاشیکاری و نجاری در قرن یازدهم هجری و نمایانگر اوج یک هزار سال مسجد سازی در ایران است، دو سال پیش مرمت شد؛ اما به دلیل استفاده نکردن از صاحبنظران خبره، مرمت آن دچار خطا شد و مرمت گران نتوانستند گنبد را به صورت صاف و صیقلی در بیاورند و در حال حاضر گنبد دچار قوس و پله پله شده تا داربستها هنوز پایین نیامده دوباره بالا بروند.
*مرمت ها ۴۰۰ هزار میلیارد تومان خرج دارد
سرپرست سازمان میراث فرهنگی استان اصفهان در پاسخ به این سؤال خبرنگار "جوان" که چه اقدام موثری را برای بناهای تاریخی موجود در اصفهان که در معرض خطر هستند و تعداد آنها هم کم نیست انجام میدهید؟، می گوید: اگر قصد ورود به حوزه میراث اصفهان را داشته باشیم، نزدیک به ۲۰ هزار بنای تاریخی در اصفهان وجود دارد که برای نگهداری آن به بیش از ۴۰۰ هزار میلیارد تومان نیاز است.
به گفته محسن مصلحی اگر بودجه چند سال شهرداری و ارگان های دیگر را در زمینه میراث هزینه کنیم آن زمان تنها میتوان گفت که اصفهان دیگر میراث در خطر ندارد اما با این نحوه تخصیص بودجه همه نگران این میراث هستند.
مصلحی در خصوص پرسش دیگر که "در کشورهای دیگر جاذبههای گردشگری و شهرهای پویا بنا میکنند، اما در اصفهان با یک سری آثار تاریخی روبرو هستیم که بیشتر آنها نیاز به مرمت دارد و عمر تعدادی از آنها نیز رو به اتمام است، در این شرایط چه زیر ساختی را برای توسعه گردشگری فراهم کردهایم"، پاسخ می دهد: در دوره صفوی در اصفهان شهری خلاق طراحی شده است و اگر میخواستند، پل بنا کنند، سی و سه پل، پل خواجو را احداث کردند و طرحی ماندگار از خود به یادگار گذاشتند اما طرحهای توسعهای که در حال حاضر صورت میگیرد هیچ جنبه خلاقانه و نوآوری و ماندگاری در آن مشاهده نمیشود.
وی ادامه می دهد: این سؤال را از خودم و تمامی مسئولان امر میپرسم که در سه دهه گذشته خلاقیت معماری ما در اصفهان چیست که نسلهای آینده ما را به سبب طراحی این معماری تشویق کنند.
سرپرست سازمان میراث فرهنگی استان اصفهان بزرگترین مشكل بناهاي تاريخي اصفهان را پراکندگی تصميم گيري ها در اين حوزه دانسته و می گوید: هم اكنون مدرسه چهار باغ و بسياري از مساجد و امامزاده هاي شاخص استان علاوه بر اين كه بناي ميراثي هستند در اختيار اداره اوقاف بوده و براي مديريت مباحث موجود همكاري متقابل و سنجيده اين سازمان را می طلبد.
وي با ابراز نگراني از نحوه تخصيص بودجه و سرعت لاك پشتي پیشرفت طرح هاي ميراث فرهنگي، می افزاید: سي و سه پل و پل خواجو يادگارهاي دوره صفويه در اصفهان است اما با گذشت زمان بيشتر آثار تاريخي موجود نياز به مرمت داشته و عمر تعدادي از آنها نيز رو به اتمام است، در اين شرايط بايد ديد چه زيرساختي را براي توسعه گردشگري فراهم كرده ايم؟
مصلحی از تمام معماران، برنامه ريزان و مسئولان شهري خواست تا در ايجاد طرح هاي توسعه پايدار براي نسل هاي آينده و جاذبه هاي گردشگري تلاش كنند.
*بنای تاریخی را فدای توسعه نکنید
سرپرست سازمان میراث فرهنگی استان اصفهان در مورد اخباری که در مورد انتقاد به تخریب گنبد مدرسه چهارباغ منتشر شده بود، با بیان اینکه نباید گنبد مدرسه را از پایین به آن نگاه کرد چرا که وقتی به پای گنبد میرویم مشکلات آن نمایان میشود، می افزاید: با توجه به مشکلات گنبد مدرسه چهارباغ به این جمع بندی رسیدیم اگر قرار است سه تا پنج سال آینده بخش دیگری از گنبد را مرمت کنیم بهتر است این مرمت در همین دوره انجام شود به همین سبب بخش وسیعی از گنبد جمع آوری شد.
* مرمت بقاع متبركه در كشاكش اوقاف و ميراث
از حدود ۲۰ هزار اثر تاریخی استان اصفهان ۲ هزار اثر در فهرست میراث فرهنگی به ثبت رسیده که از این شمار ۲۰ تا ۳۰ درصد آن موقوفی است. اما دوگانگی در مديريت سبب شده تا نسبت به برخی از بناهای تاريخی بیتوجهی شود و مشخص نیست با این روند آیا این آثار برای آیندگان باقی می ماند؟ این موضوع مسئله ایی است که همچنان در کش و قوس اداره کل میراث فرهنگی از یک طرف واداره اوقاف و امور خیریه استان از طرف دیگرقرار دارد.
براساس قانون، حفظ، مرمت و بازسازی ابنيه های تاريخی موقوفه برعهده ميراث فرهنگی است و تنها مكان آن وقف است. مسؤلان این اداره کل معتقدند سازمان ميراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در خصوص مرمت اين بناها با آنها همکاری نمیکند، اما با این حال اداره کل اوقاف و امور خيريه استان اصفهان آمادگی خود را برای همکاری با سازمان ميراث فرهنگی استان اعلام کرده تا مشکلات موجود در خصوص بناهای تاريخی موقوفی با تعامل يکديگر رفع شود.
مدیرکل اوقاف و امور خیریه استان اصفهان در این باره می گوید: ميراث فرهنگي ادعاي مالكيت اين بناها را دارد و از طرفي هيچ اعتباري را براي مرمت اين بناها اختصاص نداده و خواهان آن است كه اوقاف براي اين موضوع بودجه اختصاص دهد اما خود براي اجراي طرح شانه خالي مي كند.
حجت الاسلام حسین اژدری می افزاید: مسئولان میراث مدعی هستند که مرمت بناهای تاریخی تخصصی بوده و تنها از عهده کارشناسان میراث فرهنگی بر می آید؛ بارها از مدیر کل میراث در خواست کرده ایم در این خصوص کارگروهی تشکیل شود و نماینده ای تام الاختیار از جانب میراث معرفی شود تا آنچه بین ما و میراث است بر طرف شود که متاسفانه تاکنون اقدامی از طرف میراث صورت نگرفته است و کوتاهی می کنند.
* اتفاق غيرعادي نيفتاده!
طولاني شدن مرمت آثار تاريخي روندي طبيعي براي بيشتر بناهاي بزرگ و مهم كشور به شمار می رود و اين آثار با توجه به قدمت و آسيب هاي فراواني كه در گذر زمان ديده اند به رسيدگي و مرمت هميشگي نياز دارند.
معاون سیاسی امنیتی استاندار اصفهان در گفتگو با "جوان" به اجراي چندين مرحله بازسازي بناهاي تاريخي ارزشمندی همچون عالي قاپو، مسجد امام و چهلستون اشاره کرده و معتقد است: اين طرح هاي مرمتي گاهي هم به مشكلات و موانعي برمي خورند كه بسيار طبيعي بوده و روند مرمت و بازسازي را طولاني تر مي كنند.
محمدمهدي اسماعيلي می افزاید: میراث سال گذشته ۱۱ میلیارد تومان برای ترمیم بناهای تاریخی اختصاص داده اما با توجه به بودجه هاي محدود و ناكافي، اقدامات ميراث فرهنگي در برخی بناهای تاریخی قابل تقدير است اما اینکه كار مرمت حتي در آثار شاخص و مورد توجه نيز به كندي پيش مي رود را قبول دارم.
رییس شورای اطلاع رسانی استانداری اصفهان ادامه می دهد: داربست هاي فلزي كه از سال ها قبل در عمارت عالي قاپو ايجاد شده به اين دليل هنوز پابرجا هستند كه بازسازي ستون هاي اين اثر تاريخي كار حساس و پيچيده اي به شمار می رود و تلاش مرمت گران حفظ اصالت و شاخص هايي است كه عمارت عالي قاپو را به اثري شاخص و بي نظير تبديل كرده است.
اسماعيلي در پاسخ به انتقاد برخي از شهروندان درباره جلوگيري از بازديد آثار تاريخي به بهانه مرمت خاطرنشان مي كند: در حال حاضر امكان بازديد از همه بناهاي تاريخي و مجموعه هاي اصلي اصفهان وجود دارد و هيچ يك از عمارت هاي واقع در ميدان امام يا محل دولتخانه سابق تعطيل نيستند.
