پریسا گربندی | دکتر محمدرضا متقی، متخصص داخلی میگوید: بهداشت جسمی به دستورالعملهایی گفته میشود که برای حفظ و ارتقای بهداشت و سلامتی فرد به کار میرود که خود شامل بهداشت پوست، بهداشت مو، بهداشت چشم، بهداشت ریه و به طور کلی بهداشت سایر اجزای بدن است. مثلاً برای رعایت بهداشت پوست باید حداقل هفتهای دوبار استحمام کرد و پوست را با آب و صابون شستوشو داد،؛ چرا که مواد قلیایی موجود در صابون چربیهای زائد، پوستهای مرده و میکروبهای موجود در سطح پوست را در خود حل کرده و توسط آب از پوست جدا میکند و از آنجا که هر چه دمای آب بالاتر باشد (البته نه در حدی که صدمه بزند) حل شدن مواد در آن آسانتر است استحمام با آب گرم در این مورد مفیدتر به شمار میرود. در ضمن آب گرم خستگی عضلانی را از بین میبرد و سبب افزایش جریان خون در پوست و در نتیجه لطافت و نرمی پوست میشود.
برای حفظ بهداشت دست و پا، مرتب نگهداشتن ناخنها ضروری است و از آنجا که بسیاری از بیماریهای عفونی و میکروبی توسط ناخنهای آلوده دست و پا منتشر میشوند کوتاه کردن آنها و پاکیزه نگهداشتنشان امری ضروری است. استفاده از کفشی مناسب و ترجیحاً طبی نیز جزو رعایت بهداشت پاست.
برای حفظ بهداشت چشم استفاده از حوله شخصی و تمیز برای خشک کردن صورت جزو ضروریترین مسائل است؛ چرا که حوله به علت رطوبتی که بر اثر خشک کردن دست و صورت پیدا میکند محیط بسیار مناسبی برای رشد باکتریهاست و اگر بعد از استفاده در فضایی مناسب خشک و تمیز نشود بیش از هزار باکتری را در خود پرورش میدهد. همچنین اگر حوله شخصی نباشد ویروسها به سرعت از فردی به فرد دیگر منتقل میشوند، علاوه بر رعایت این نکات باید بدانیم مصرف غذاهای مناسب و حاوی ویتامین A به ما در حفظ بهداشت چشم کمک بسیاری میکند.
یکی از روشهای غلطی که اکثر افراد هنگام شست و شوی چشم انجام میدهند ماساژ چشم است. این روش غلط و غیرعلمی است، ما باید برای شستن چشمها پلکها را از دو طرف کنار بزنیم و چشم را زیر شیر آب یا سرم شستوشو قرار دهیم و از ماساژ دادن چشم خودداری کنیم.
اینها جزو مواردی هستند که به حفظ بهداشت جسمی ما کمک میکنند اما به طور کامل ما را از نظر بهداشت تأمین نمیکنند؛ چرا که تکمیلکننده بهداشت جسمی بهداشت روانی است. اگر بخواهیم بهداشت روانی را از قول سازمان بهداشت جهانی تعریف کنیم باید بگوییم: «بهداشت روانی درون مفهوم کلی بهداشت قرار دارد و بهداشت یعنی توانایی کامل برای ایفای نقشهای روانی و جسمی، بهداشت به معنای نبودن بیماری یا عقب ماندگی نیست.»
عواملی مثل عدم برآورده شدن نیازهای اولیه، ناکامی، عدم تقویت حافظه و یادگیری، اضطراب و استرس، معضلات اجتماعی و مشکلات اقتصادی و خانوادگی میتوانند به راحتی بر بهداشت روانی تأثیراتی منفی بگذارند و در واقع گاهی افراد به علت قرار گرفتن در شرایط بد محیطی تعادل، آسایش و آرامش روحیشان را از دست میدهند و از نظر روانی و روحی دچار تغییراتی میشوند که اگر سریعاً با آن مقابله نکنند، این عوامل گسترش مییابند و تأثیر و تهدیدشان بیشتر میشود.
علیرضا بابایی، کارشناس ارشد روانشناسی با اشاره به موارد بالا میگوید: بهداشت روانی یعنی داشتن حس امنیت و آرامش درون، دور بودن از هرگونه اضطراب، افسردگی و تعارضهای مزمن روانی و بهرهمندی از سلامت اندیشه و ذهن و تفکر. بهداشت روانی به طور کلی قوانین مربوط به سلامت عاطفی را در بر میگیرد به گونهای که فرد میتواند با مشکلات و معضلاتی که پیش رو دارد دست و پنجه نرم کند و آنها را به آرامی پشت سر بگذارد. نکتهای که قبلاً هم به آن اشاره شد رابطه مستقیم بهداشت جسمی و بهداشت روانی است. درصد زیادی از بیماریهای جسمی، از مشکلات روانی نشأت میگیرند به عبارتی دیگر این بیماریها ریشه روانشناختی دارند و زمانی که فرد از بهداشت روانی برخوردار شود اثرات مثبت آن را بر سلامت جسم خویش احساس میکند. از طرفی دیگر سلامت جسم بستر مناسبی برای رسیدن به احساس امنیت روانی و روحی و سلامت ذهن و سلامت فکر است که سلامت فکر قابلیت ارتباط موزون و هماهنگ با دیگران، تغییر و اصلاح محیط فردی و حل تضادها به گونهای منطقی و عادلانه است.
یکی از مهمترین عواملی که بهداشت روانی را در فرد به آسانی ایجاد میکند و اختلالات و اغتشاشات ذهنی او را محو میسازد توکل به خداوند است. یعنی ایمان به خدای یکتا باعث میشود انسان از نگرانی و تشویش خاطر در امان باشد، چرا که اصلیترین هدف دین حفظ و تأمین بهداشت روانی است به گونهای که خداوند یکتا در قرآن کریم میفرماید «قد افلح من زکیها: همانا هر که نفس خود را تزکیه کرد، رستگار شد»، پس نشاط امنیت و آرامش از آن شخصی میشود که به امنیت و اطمینان نفس میرسد و این امر زمانی محقق میشود که انسان به خداوند توکل و به او وابستگی حقیقی و راستین پیدا کند که همانگونه که خداوند در آیه دیگری میفرماید:«الا بذکر الله تطمئن القلوب: همانا با یاد خداوند، دلها آرامش مییابد» بنابراین از آنجا که یکی از مهمترین علل بیماریهای روح و روان بر اثر درماندگی و ناامیدی است انسان میتواند با توکل به معبودش احساس سربلندی و بینیازی از غیر خدا را درخود پرورش دهد که این خود نشانه بارزی از سلامت روح است.
بنابراین ما میتوانیم با رعایت بهداشت روانی و به تبع بهداشت جسمانی به خودمان کمک کنیم؛ چرا که هر شخصی با مراعات بهداشت قادر است از لحاظ جسمانی، روانی و اجتماعی در وضع مناسبی قرار گیرد و وظیفهای را که نسبت به خود و افراد خانواده و جامعه دارد به خوبی ادا کند.
