رضا پویا:دیروز حسنی مبارک بزرگترین زلزله سیاسی 30 سال حاکمیت خود را به چشم دید. جمعه که روز مذهبی اعتراضات مصری است روز گذشته نشان داد که میتواند ریشه دیکتاتوری را در این کشور بخشکاند. اما گروهها، افراد و احزاب زیادی در مبارزات ضد دولتی مصر حضور دارند که هر یک روش فکری خاصی را دنبال میکنند. گفتههای جعفر قنادباشی، کارشناس مسائل آفریقا و خاورمیانه میتواند بخشی از زوایای سیاسی مصر را روشن کند.
به عقیده شما بازگشت محمد البرادعی به مصر با توجه به سخنانی که علیه حسنی مبارک گفته، چه تأثیری بر روند تحولات مصر خواهد داشت؟
نمی توان تحولات روز گذشته مصر را به بازگشت البرادعی نسبت داد، چون این اعتراضات از پیش شروع و برای روز جمعه برنامهریزی شده بود. البته غرب ترجیح میدهد کسانی مثل البرادعی که پیوندی با بخش اسلامی مصر ندارند اما در عرصه بینالمللی شناخته شدهتر هستند در رأس کار قرار بگیرند.
پس شما فکر میکنید مردم مصر علیه مبارک با البرادعی همراه نمیشوند؟
البته قشرهای تحصیلکرده و تکنوکرات با توجه به اینکه شخصیت دیگری وجود ندارد، طبیعتاً از وی حمایت خواهند کرد، اما اکثریت مردم با توجه به اینکه از دیکتاتوری و بیلیاقتی سیاسی مبارک خسته شدهاند به اعتراضات سیاسی خود ادامه خواهند داد که این مسئله به معنای حمایت آنها از البرادعی نیست.
افرادی مثل ایمن نور نمیتوانند شخصیت آلترناتیو باشند؟
سابقه انتخابات قبلی نشان داده که آنها نتوانستهاند اعتماد مردم را به دست آورند، بخصوص افرادی مثل ایمن نور که در دورههای انتخاباتی گذشته با حزب حاکم همکاری کردند. در انتخابات ریاست جمهوری گذشته که ایمن نور در آن شرکت کرد تنها 23 درصد مردم مصر شرکت کردند.
این مسئله به خاطر فضای بسته سیاسی مصر بود یا اینکه مردم تمایلی به افرادی مثل ایمن نور و افکار لیبرالیستی وی نشان نمیدهند؟
فضای بستهای که دولت مبارک ایجاد کرده در میزان مشارکت تأثیر میگذارد، چنین مهرههایی به این دلیل وارد عرصه سیاسی میشوند که میزان مشارکت بالا برود، اما چون مردم از مشارکت خودداری کردند، وجهه افرادی مثل ایمن نور نیز خدشه دار شده است. در کل مردم این افراد را همکار دولت تلقی میکنند، اما در مقابل البرادعی از چهره موجهتری برخوردار است. جایگاه جهانی وی نیز به او کمک میکند تا اقشار فراگیرتری را با خود همراه کند در مجموع آنگونه که غرب به دنبال آن است، مهره تأثیرگذاری نخواهد بود.
پس شما معتقد هستید که امریکا و اسرائیل به عنوان حلقه امنیتی امریکا از البرادعی حمایت میکنند؟
در حال حاضر غرب به نتیجه نهایی نرسیده است. در یک سال گذشته بنبستی در روند تصمیمگیریهای امریکا و اسرائیل دیده میشود. یعنی آنها هنوز نمیدانند از چه مهرهای باید حمایت کنند. هم به دنبال جمال مبارک بودهاند، هم عمر سلیمان را در لیست خود گنجاندهاند و هم البرادعی را فراموش نکردهاند. بنابراین غرب طی این مدت به دنبال چهرهسازی این افراد بوده تا هر کدام بهتر پذیرفته شد، آن را جلو بیندازند. در حال حاضر کم و کیف تصمیمگیریهای غرب درباره مصر شفاف نیست ولی همین که در چنین شرایطی اجازه دادهاند که البرادعی وارد مصر شود نشان میدهد وی یکی از گزینههای مهم غرب است. این در حالی است که بدنه اصلی اعتراضات در مصر مذهبی است.
با این وجود باید گفت که امریکا از حسنی مبارک به عنوان یک متحد منطقهای عبور کرده است.
من معتقد هستم که امریکا مدتها است از مبارک گذشته است. چون وی وارد هشتادوسومین سال عمر خود شده است.
یعنی امریکا به خاطر کهولت سن از وی عبور کرده است؟
کلا بنبست ایجاد شده در مصر باعث این کار شده است. آقای مبارک رفتنی است. به این دلیل که نمیتواند در دور آینده در انتخابات ریاست جمهوری شرکت کند. چون استقبال مردمی ندارد. بیماری وی نیز مزید بر علت شده، حتی در اردیبشت ماه سال جاری خبر مرگ وی منتشر شد. این مسئله باعث شده تا امریکا به فکر جایگزین باشد، اما مشغولیات زیاد کاخ سفید در عراق، افغانستان و... باعث شد تا آنها نتوانند روی گزینه مشخصی متناسب با تحولات مصر به توافق برسند.
روند تحولات اعتراضی در مصر بسیار تند شده اما تا کنون خبر خاصی از اخوانالمسلمین نیست. به عقیده شما چرا این گروه اسلام گرا هنوز وارد عرصه نشده است؟
یکی از مسائلی که محافل سیاسی و انقلابی منطقه را نگران میکند، این است که امریکاییها حرکتی را سازمان بدهند که با بدنه اصلی مردم مصر ارتباطی نداشته باشد. این جنبشها بدون اینکه ایدئولوژی مشخصی داشته باشند معمولا از طریق فیس بوک و توئیتر هدایت میشوند و به خیابانها میآیند.
از سوی دیگر مهرههای اصلی اخوان در هر مناسبتی دستگیر شدهاند و در تحولات اخیر نیز چنین بوده است. مسئله بعدی این است که اخوانیها حق دارند در چنین شرایطی محافظهکارانه عمل کنند، چون آنها دعوتکننده و شروعکننده اصلی نبودهاند.
پس چه کسی یا کسانی رهبری و نمایندگی تحرکات مصر را در دست دارند؟
در حال حاضر به طور مشخص جنبش جوانان شش آوریل، الکفایه و گروه التحریر البرادعی نمایندگی جنبش را در دست دارند، اما آنچه مشخص است این که تحولات روز جمعه فضا را روشنتر میکند.
با این وجود نباید از محافظهکاری اخوان گذشت چون اگر چه برخی از رهبران آنها دستگیر شدهاند، اما میتوانند با ارسال بیانیههای مختلف از حامیان خود دعوت کنند تا وارد جنبشهای خیابانی شده و آن را تقویت کنند.
ما در اینجا درصدد این نیستیم که گروه اخوان را تبرئه کنیم، اما نکتهای که باید به آن اشاره کرد این است که طبیعتاً بدنه اصلی جامعه مصر و مخالفان دولت به اندیشههای اخوانالمسلمین نزدیک است و حتی از اخوان انتظار دارند که موضعگیری کنند. البته آنها نیز موضعگیری کردهاند، اما همه آنها منتشر نشده است. اخوان وعده داده که وارد صحنه میشود اما این مسئله به طور علنی گفته نشده است.
البته چند مسئله درباره اخوانالمسلمین وجود دارد که نباید آنها را نادیده گرفت. اول اینکه این نگرانی وجود دارد که با آمدن اخوانالمسلمین مردم وارد صحنه نشوند این مسئله نمیتواند به نفع آنها باشد چون تبدیل به عامل ضدتبلیغ علیه اخوانیها خواهد شد. دوم اینکه با آمدن اخوانیها به صحنه، قدرت واقعی آنها مشخص شده و ممکن است مورد هجوم داخلی و جهانی قرار گرفته و مهرهایشان دستگیر شوند اما اخوان مجبور است مهرههای خود را برای دورههای بعدی حفظ کند و سوم اینکه اخوان نگران است در سرنگونی حزب حاکم مصر همکاری کند اما مسئله به نام دیگران تمام شود. از این رو ملاحظات زیادی در رفتار اخوانالمسلمین وجود دارد. البته به نظر میآید اخوان بینام و بدون پرچم تأثیر خود را در تحولات مصر خواهد گذاشت. در حال حاضر تدابیر امنیتی در مصر بسیار شدید است و باید منتظر آینده بود اما در هر جهت یکی از تأثیرگذارترین استوانه هر حرکتی ضد حکومتی در مصر اخوانالمسلمین است.
