انقلاب اسلام گرايان در سياست خارجي تركيه

به نظر مي‌‌رسد سرعت تغيير در روند‌هاي سياسي تركيه بيشتر از آن چيزي است كه در ماه‌هاي اخير درباره آن گمانه زني مي‌‌شود. تمايل رايج بين تحليلگران مسائل تركيه اين است كه بگويند تغيير در روند‌هاي سياسي ( داخلي و خارجي) در آنكارا روبنايي است و ميراث عريض و طويل لائيسيته راه را براي عرض اندام جدي اسلام گرايان و تغييرات بنيادين در سياست‌هاي جاري خواهد بست. اين فرض تا چقدر قابل اتكا‌ست و تغيير در روند‌هاي موجود تركيه چه مقدارش بنيادين و چه اندازه اش روبنايي است؟ شايد به سختي بتوانيم حدود و ثغور تحولات سياسي تركيه را در ترازوي تحليل محك بزنيم ولي اگر اين فرض را قبول كنيم كه سياست خارجي حكومت ها تداوم سياست داخلي آنان در فضاي بين‌المللي است، رفتارهاي آنان در محيط بين الملل هم مي‌‌تواند محك خوبي براي ارزيابي روند‌هاي سياسي در محيط‌هاي مختلف باشد.تركيه از سال 2002، يعني از زمان پا گذاشتن حزب عدالت و توسعه روي ركاب قدرت، شاهد تغيير و تحول در سياست خارجي خود بوده، ولي اين تحولات طي يكي دو سال گذشته سرعت بيشتري پيدا كرده است. خروج اردوغان از نشست مشترك با شيمون پرز در داووس سوئيس در ژانويه 2009، نقطه عطف رفتار جديد سياست خارجي آنكارا بود، ولي خيلي ها هنوز هم معتقدند كه اين حادثه خودنمايي سياسي اردوغان براي جلب افكار عمومي كشور‌هاي اسلامي بوده است. بعد از حادثه داووس، روند واگرايي مناسبات آنكارا- تل اويو بازهم ادامه پيدا كرد و در حمله سربازان اسرائيلي به كشتي مرمره به نقطه اوج خود رسيد. خروج تركيه از مانور مشترك نظامي با رژيم صهيونيستي موسوم به عقاب آناتولي ، انتشار گزارش هايي درباره كمك تل آويو به پ.ك.ك و قطع همكاري اطلاعاتي طرفين، همگي شواهدي است كه نشان مي‌‌دهد خروج خشمگينانه اردوغان از جلسه مشترك با رئيس رژيم صهيونيستي در داووس ، يك حادثه مقطعي نبوده است. اما حتي همه اينها هم ممكن است ما را متقاعد نكند كه رويكرد‌هاي سياست خارجي تركيه دچار تحولات بنيادين شده است. كم نيستند آنهايي كه مي‌‌گويند به زودي كشتي متلاطم مناسبات تركيه با اسرائيل به ساحل آرامش خواهد رسيد و طرفين درياي مواج بحران‌هاي زودگذر را پشت سر مي‌‌گذارند. در مقابل، برخي معتقدند كه مناسبات طرفين ديگر به نقطه اوج و روز‌هاي طلايي باز نخواهد گشت، ولي احتمالاً در سطحي پايين تر به نقطه تعادل مي‌‌رسد.با وجود اين دو‌ديدگاه، رويداد‌هاي اخير در سياست خارجي تركيه نشان مي‌‌دهد كه تحولات سياست خارجي اين كشور عميق تر از اينهاست و آنكارا در حال پوست اندازي جديدي است كه شايد نام نهادن انقلاب در سياست خارجي تركيه چندان براي توصيف آن بيراه نباشد. توازن جديد بين ناتو و همسايگانمقام‌هاي تركيه‌اي مي‌‌گويند تمركز بيشترشان بر كشور‌هاي همجوار و شرقي به معني چشم پوشي از تمايلات غربي نيست. همين چند روز قبل، احمد داوود اوغلو در سفر پكن تأكيد كرد كه چين آلترناتيو تركيه براي اروپا نيست. رجب طيب اردوغان هم در سفر ماه اوريل خود به فرانسه تعهدات اروپايي كشورش را تكرار كرد، ولي با چرخش‌هاي تازه‌اي كه ترك ها در سياست خارجي شان انجام داده‌اند، بايد به اروپاييان و امريكا حق داد كه به حرف‌هاي آنكارا با نگاه ترديد آميز نگاه كنند. واقعيت اين است كه داوود اوغلو به عنوان معمار سياست خارجي جديد تركيه، در حال بازتعريف نگاه تركيه به اروپا، امريكا و ناتو است. اگر نگوييم كه همسايگان و دوستان شرقي تركيه در نگاه جديد آنكارا وزن بيشتري پيدا خواهند كرد، ولي به جرأت مي‌توان گفت كه وزن آنها كمتر از ناتو و اروپا نخواهد بود. سخنراني روز شنبه، هشتم آبان احمد داوود اوغلو درباره روابط جديد آنكارا با ناتو و ترتيبات دفاعي آن، بسيار مهم بود. وزير خارجه تركيه در اين سخنراني بر تعهد كشورش به ناتو تأكيد كرد ولي به صراحت گفت كه آنكارا ديگر مانند دوران جنگ سرد «خط مقدم» ناتو نخواهد بود.او اضافه كرد: «‌ترکيه در وضعيتي نيست که يک کشور خط مقدم باشد. ناتو که حالا در حال ارزيابي تهديدهاست بايد (امنيت) همه کشورها (ي عضو) را پوشش دهد و از هر فرمولي که به لحاظ ژئو استراتژيک، يک کشور (عضو) را در مقابل کشور ديگري قرار مي‌دهد، خودداري کند.»به خصوص اين جمله وزير خارجه تركيه كه «(ناتو) از هر فرمولي که به لحاظ ژئو استراتژيک، يک کشور (عضو) را در مقابل کشور ديگري قرار مي‌دهد، خودداري کند » نشان مي‌‌دهد كه آنكارا به دنبال متوازن كردن روابط خود با ناتو و همسايگان است. او يك روز بعد، طي سخناني در پكن اين سياست تركيه را تأييد كرد وگفت:« ما به دنبال منطقه جنگ سرد يا [ايجاد] فضاي رواني در اطراف خودمان نيستيم.»كتاب قرمز امنيت مليسند امنيت ملي جديد تركيه، معروف به كتاب قرمز احتمالاً گوياترين مدركي است كه نشان دهنده عمق تغييرات در سياست خارجي تركيه است. ممكن است مواضع مقام‌هاي آنكارا در قالب سخنراني و اظهار نظر‌ها، بيان كننده ديدگاه‌ها و رويكرد‌هاي نهادينه شده سياست خارجي تركيه باشد، ولي درج اين مواضع در اسناد سياسي نشان دهنده بالاترين درجه ثبات و نهادينه شدگي است. آنطور كه منابع ترك گزارش كرده اند،سند سياست امنيت ملي تركيه (MGSB) موسوم به «كتاب قرمز» در اشاره به تهديد‌هاي امنيت ملي تركيه، براي اولين بار اقدامات اسرائيل در منطقه را به عنوان عامل تهديد كننده امنيت ملي اين كشور قلمداد كرده است. البته چندي قبل منابع اسرائيلي گزارش كردند كه اين سند اساساً خود تل آويو را به عنوان تهديد كننده امنيت ملي تركيه قلمداد كرده ولي احمد داوود اوغلو، وزير خارجه تركيه اين موضوع را تأييد نكرد. بعد از اظهار نظر داوود اوغلو، منابع تركيه‌اي اعلام كردند كه اين سند همچنان در شوراي امنيت ملي تركيه متشكل از نظاميان و مقام‌هاي حكومتي تركيه در حال بررسي است و احتمالاً «اقدامات اسرائيل» در آن به عنوان تهديد كننده امنيت ملي تلقي خواهد شد.حتي اين نوع تفسير از سند جديد امنيت ملي آنكارا نيز، نشان دهنده چرخش 180 درجه‌اي در تصورات سياست خارجي تركيه است، كشوري كه زماني در چارچوب دكترين اتحاد حاشيه‌اي ديويد بن‌گورين، شمشير برش محاصره اسرائيل توسط اعراب به حساب مي‌‌آمد و مقام‌هاي اسرائيلي آن را متحد خود و قابل اطمينان خود در خاورميانه محسوب مي‌كردند.از اين گذشته، سند امنيت ملي جديد تركيه ارزيابي منطقه‌اي خود از تهديد ها را هم به شكلي بنيادين تغيير داده است. سند امنيت ملي جديد تركيه براي اولين بار تنش‌زدايي و به صفر رساندن مشكلات (zero problems) در خارج نزديك تركيه را به عنوان يك استرات‍ژي در دستور كار سياست خارجي تركيه قرار داده است. يوموت آريك، سفير سابق تركيه بين دوستان و همسايگان تركيه تفكيك قائل شده و سعي دارد بين اين دو طيف موازنه ايجاد كند و در توصيف استرات‍ژي به صفر رساندن مشكلات آنكارا مي‌‌گويد: تركيه به دنبال ايجاد يك موازنه و يك معادله است. ما مي‌‌خواهيم دوستانمان را براي همسايگانمان تشريح و همسايگانمان را براي دوستانمان. ما نمي‌‌خواهيم ببينيم كه همسايگانمان آسيب مي‌بينند و نمي‌خواهيم همسايگانمان به دوستانمان آسيب بزنند.ترجمه عملي اين رهيافت ، حذف شدن ايران، سوريه، ارمنستان و كشوري مانند روسيه از فهرست تهديد‌هاي امنيت ملي در سند امنيت ملي يا كتاب قرمز تركيه است كه بازنگري آن طي ماه‌هاي اخير در دستور كار شوراي امنيت ملي اين كشور قرار گرفته است. روابط تركيه با ايران در همين چارچوب در طول نيمه دوم سال 2009 تا اواخر سال 2010 به شكلي جهشي رشد كرد. رجب طيب اردوغان پس از بارها اعلام آمادگي براي ميانجيگري هسته‌اي بين ايران و غرب به تهران سفر كرد و بيانيه سه جانبه تهران بين ايران، تركيه و برزيل امضا شد. چند ماه بعد، محمود احمدي‌نژاد براي حضور در اجلاس عالي اقتصاد تجاري با کشورهاي عضو سازمان کنفرانس اسلامي به ترکيه سفر و با مقام‌هاي اين كشور ملاقات نمود. در حالي كه گفته مي‌شد مبادلات تجاري بين ايران و تركيه به حدود 13 ميليارد دلار رسيده ولي مقام‌هاي طرفين توافق كردند كه اين مبادلات طي پنج سال آينده به سالانه 20 ميليارد دلار افزايش پيدا كند. مناسبات تركيه با ارمنستان و سوريه نيز طي يك سال اخير جهش چشمگيري پيدا كرده است. احمد داوود اوغلو و ادوارد نعلبنديان، وزراي خارجه تركيه و ارمنستان دوم اكتبر سال قبل بعد از چندين دهه براي عادي سازي مناسبات با يكديگر توافقنامه امضا كردند. هر چند از آن زمان تاكنون روند عادي‌سازي روابط به كندي پيش رفته، ولي نكته مهم اين است كه آنكارا در داخل نيز در حال بستر سازي براي تنش زدايي با جامعه ارامنه تركيه است. ماه سپتامبر امسال ارامنه تركيه براي اولين بار پيش از صد سال اجازه پيدا كردند كه در كليسايي در جنوب شرقي آناتولي مراسم عبادي خودشان را برگزار كنند و چند هفته قبل هم وزارت آموزش تركيه بعد از 80 سال اجازه داد كه ارامنه تركيه محتواي منابع درسي خود را تغيير دهند. همه اينها نشان دهنده چرخش‌هايي است كه سياست خارجي تركيه طي دو سال گذشته و به خصوص بعد از تحكيم موقعيت حزب عدالت و توسعه بعد از انتخابات جولاي 2007 آن را با گوشت و پوست خود لمس كرده است.نگاه به شرق؛ از پرواز با عقاب تا ماه عسل با اژدهاآنكارا همزمان با متوازن كردن سياست خارجي‌اش در خارج نزديك، نگاه شرقي خود را هم تقويت كرده است. سفر جياكونيكلين، مشاور سياسي ارشد دولت چين به تركيه در روزهاي پاياني ماه نوامبر 2008 آغاز كليد خوردن مناسبات جديد تركيه و آنكارا بود. چند ماه بعد، عبدالله گل، رئيس جمهور تركيه در ژوئن سال 2009 به پكن سفر كرد تا اولين رئيس جمهور تركيه طي 15 سال گذشته باشد كه به چين سفر كرده است. با اين حال شورش اويغورها در منطقه سين‌كيانگ چين در جولاي 2009 ماه عسل مناسبات طرفين را با تكان‌هاي شديد به هم ريخت. رجب طيب اردوغان در توصيف سركوب اويغورها از لفظ «كشتار دسته جمعي» استفاده كرد و چيني‌ها نيز تهديد كردند كه ممكن است از جدايي طلبي كردها حمايت و كشتار ارامنه توسط ترك‌ها را به رسميت بشناسند. مناسبات طرفين تا ماه‌ها در اثر شوك سياسي ناشي از حوادث استان سين كيانگ معلق مانده بود، ولي اشتهاي سيري‌ناپذير چشم بادامي‌ها براي نفوذ در خاورميانه و تمايل تحريك شده ترك‌ها براي نگاه به شرق، بر وضعيت نابسامان مناسبات طرفين غالب شد. چندي قبل منابع خبري فاش كردند كه تركيه براي اولين بار در تاريخ خود، ماه سپتامبر با چين و روسيه در منطقه آناتولي مانور نظامي مشترك برگزار است. اين مانور نظامي چند ماه بعد از لغو مانور «عقاب آناتولي» برگزار شد كه ترك‌ها به صورت سالانه با امريكا و اسرائيل برگزار مي‌كردند. احمد داوود اغلو اواخر اكتبر به چين رفت و نه فقط تنش‌هاي سال 2009 در جنگل‌هاي سين كيانگ دفن شد، بلكه سفر او سكوي پرتابي شد براي تقويت مناسبات طرفين. سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي چين در تركيه بين سال‌هاي 2000 تا 2008 با جهشي هشت برابري به صد ميليارد دلار رسيده است و تجارت خارجي بين آنكارا و پكن طي سال 2009 چيزي حدود 2/14 ميليارد دلار بوده، ولي طرفين قصد دارند اين رقم را طي 10 سال رقم صد ميليارد دلار برسانند. سفر چند روز قبل تانو ييلديز، وزير انرژي تركيه به ونزوئلا‌ و توافق آنكارا و كاراكاس براي خريد سوخت از ونزوئلا و سرمايه‌گذاري تركيه در بخش نفت وگاز ونزوئلا بازتاب و ابعاد تازه‌تري از رويكردهاي جديد سياست خارجي تركيه است.نتيجه سياست خارجي تركيه در سايه قدرت گرفتن حزب عدالت و توسعه و نقش‌آفريني مثلث اردوغان، داوود اوغلو و گل در حال يك پوست اندازي دردناك است. آنكارا سعي دارد بين مناسبات سنتي با غرب و نگاه جديد به شرق نوعي موازنه جديد تعريف و از آن به عنوان سكوي توسعه نقش و جايگاه خود استفاده نمايد. كم نيستند كساني كه مي‌‌گويند طراحي چنين موازنه‌اي امكان پذير نيست. اين روزها يك نمونه از ‌ پوست اندازي دردناك سياست خارجي آنكارا در جنجال مربوط به استقرار سپر موشكي ناتو در خاك تركيه در حال خود نمايي كردن است. ترك‌ها مي‌گويند كه براساس سند امنيت ملي جديدشان به دنبال اجراي استراتژي به صفر رساندن مشكلات با خارج نزديك هستند. ولي ناتو اصرار دارد كه تركيه به عنوان بال جنوب شرقي آتلانتيك موظف به استقرار سپر موشكي در خاك خود است، سپري كه موشك‌هايش نه فقط تهران را نشانه رفته‌اند بلكه مقام‌هاي كرملين هم نسبت به آن احساس تهديد مي‌كنند. اين اولين آزمون دشواري است كه اسلامگرايان ترك در سياست خارجي جديد‌شان با آن دست و پنجه نرم مي‌كنند. مارك فيتز پاتريك، ديپلمات سابق امريكا و كارشناس مؤسسه بين‌المللي مطالعات استراتژيك IISS در لندن معتقد است كه اجتناب از پذيرش سپر موشكي ممكن است مناسبات تركيه با غرب را به خطر بيندازد. او مي‌گويد: «جواب منفي تركيه به استقرار عناصري از سپر موشكي در خاك خود عواقبي بدتر از رأي منفي به قطعنامه تحريم‌هاي ايران در سازمان ملل خواهد داشت. اين يك موضوع معمولي نيست، بلكه اثراتي بلند مدت دارد. اگر تركيه از استقرار عناصري از اين سيستم اجتناب كند ممكن است اين به معني اختلافات بلند مدت با اروپا باشد. حتي برخي احتمال خروج يا اخراج آنكارا در ناتو را هم پيش كشيده‌اند.»نكته مهم ديگر، تأثيرگذاري و تأثير پذيري تحولات داخلي تركيه بر سياست خارجي است. حزب اسلامگراي عدالت و توسعه AKP در شرايطي سياست خارجي بلند پروازانه و جديد خود را به سمت جلو حركت مي‌دهد كه كمال‌گرايان به شدت از رويكردهاي آن احساس نگراني مي‌كنند. تعدادي از اعضاي حزب جمهوريخواه مردم CHO در پارلمان تركيه طي دو هفته اخير خواستار تحقيق و تفحص درباره تحولات هشت سال اخير سياست خارجي از زمان به قدرت رسيدن حزب اسلام‌گراي عدالت و توسعه در سال 2002 شده‌اند. آنها معتقدند كه روند مناسبات دولت تركيه دستكم در حوزه‌هايي مانند اروپا و امريكا مثبت نبوده است. تحقيق و تفحص پارلمان تركيه نشان دهنده گسترش چالش‌هاي اردوغان و اسلام‌گرايان در داخل وخارج است ولي از بطن آن يك واقعيت به طور كامل پنهان شده است. در كشوري كه نظاميان تاكنون شش مرتبه براي حفظ ماهيت لائيك دولت دست به كودتا زده‌اند، توسل به تحقيق و تفحص پارلماني براي غير نظاميان يك پيروزي است. تغييرات سياست خارجي تركيه طي هشت سال گذشته و ثبات و پايداري دولت نشان مي‌‌دهد كه براي اولين بار بعد از آخرين كودتا در سال 1997، سياست‌هاي اسلام‌گرايان حزب عدالت و توسعه بر اساس يك بستر اجتماعي شكل گرفته است. اگر مثلث اردوغان، داوود اغلو و گل موفق شوند با موفقيت از مرحله فعلي عبور كنند، سياست خارجي تركيه در منطقه جديدي به تعادلي تازه دست پيدا خواهد كرد.