سمیرا سروش - این روزها بافت تاریخی تهران رو به نابودی تدریجی میرود ؛ از تأسیس پاساژهای چند طبقه در قلب تاریخ تهران یا همان بازار بزرگ در نظر بگیرید تا از بین رفتن تدریجی سایر یادمانهای فرهنگی و تاریخی. این بار نیز سخن از تخریب محوطهای تاریخی است که بهعنوان تنها لکه قاجاری پانزده خرداد بر پوسته این شهر خودنمایی میکند.
تاریخچه سرای دلگشا
سرای دلگشا که امروز در ضلع جنوبی خیابان پانزده خرداد روبهروی میدان ارک قرار دارد، متعلق به دوران ناصری است و دست کم 130 سال عمر دارد.
داریوش شهبازی، مولف و تاریخ نگار کشورمان در این خصوص میگوید : «بررسی نقشههای قاجاری تهران و مطالعه اسناد این دوره نشان میدهد که در دوره سلطنت محمد شاه،از سرای دلگشا خبری نبوده و در جای آن جبه خانه(خیابان پانزده خرداد پیشتر جبه خانه خوانده میشد) قرار داشت .
برزین روسی، ابنیه مختلف بازار را در سال1258قمری با دقتی که مبادا چیزی از قلم بیفتد در نقشه خود درج کرد .در این نقشه ،دیگر سرایهای بازار در کنار ابنیه متعدد این محله مشخص شده است.
از دیگر نقشههای قدیمی تهران میتوان به نقشه ترسیمی موسیو کرشش به سال 1275قمری اشاره کرد. در این نقشه که بلافاصله بعد از نقشه برزین ترسیم شده است ساختمان جبه خانه بهطور واضح تر با جزئیات بیشتر دیده میشود و در ضلع غربی آن هم بنای «مجمع الصنایع »ثبت شده است.
دیری نگذشت که جبه خانه تعطیل و در اراضی آن بناهایی ساخته شد . در نیمه غربی آن اراضی، بنای وسیع «سرای وزیر نظام»احداث گردید و در بخش شرقی هم «خانه محمد ابراهیم خان»و خانه دیگری بنا شد.بدان روزگار جبه خانه، از شمال به بازار از میان رفته صندوقدار و خندق ارک سلطنتی (بعدها پرگردید وجای آن خیابان جبه خانه یا پانزده خرداد کنونی ساخته شد) و از شرق به کوچه سید ولی(امامزاده سید ولی) و از جنوب با کمی اغماض به تکیه منوچهر خانی و ازغرب به کوچه منوچهر خانی محدود بود.
در تعقیب سیر تحولات جبه خانه و با نگاهی به نقشه نجم الدوله چاپ 1309قمری، در این محل، سرای وزیر نظام و خانه محمد ابراهیم خان ترسیم شده است.این بدان معناست که زمان تخریب جبهخانه و ساخت سرای وزیر نظام باید آخر قرن سیزدهم هجری باشد.
بعدها نام این سرای تاریخی بازار تهران به «دلگشا» تغییر یافت.
به گفته شهبازی نام وزیر نظام سابق نیز برگرفته از نام محمد ابراهیم خان، دایی کامران میرزا(و برادر منیر السلطنه زن ناصرالدین شاه و صاحب باغ منیریه-محله منیریه منسوب به اوست )است. محمد ابراهیم اهل آذربایجان و پسر محمد تقی خان معمار باشی بود .وی پس از مرگ پدر، چون او رئیس اداره بنایی دیوان شد. او به سال1279به لقب خانی دست یافت و درسال1299قمری ملقب به وزیر نظام شد، و با اینکه اصلا سواد نداشت، مدتی به نیابت کامران میرزا، حاکم تهران بود.وزیر نظام در سال 1309درگذشت و چون فرزند نداشت، ثروت فراوان او از جمله سرای وزیر نظام به کامران میرزا رسید.اعتماد السلطنه، در المآثر و الآثار از او به نام«وزیر دارالخلافه» نیز یاد کرده است.
شهبازی ادامه میدهد: «سرای دلگشا در جایی احداث شده است که پیشتر جبه خانه بود. از آنجاییکه محمد ابراهیم خان بعد از وزیر نظامی، اداره خزانه نظام را نیز به عهده داشت، پس از انتقال جبه خانه(از متعلقات قشون بود) اراضی آن را متصرف شد و در آن، سرایی مشهور به وزیر نظام و خانهای برای خود بنا نهاد.بعد از او مالک سرای مزبور، کامران میرزا شد و بعد از کامران میرزا این سرای به دیگری رسید و نامش هم به دلگشا تغییر یافت.
سرای دلگشا ؛ آخرین لکه تاریخی پانزده خرداد
سرای دلگشا یا همان وزیر نظام سابق، کاروانسرایی قدیمی در بازار تهران و یادگار ایامی است که وسیله نقلیه، چهار پایان و کالسکه، گاری، ارابه، درشکه و...بود.
این سرای قدیمی هم اکنون به بازارچهای کهنسال مبدل شده و به گفته کسبه اش سن و سالی همپای مدرسه دارالفنون دارد. این سرا تنها بنای قاجاری است که بعد از تعریض خیابان پانزده خرداد از زمان بوزجمهری باقی مانده و اکنون توسط فردی که این روزها بازار تهران را نشانه گرفته و مالک واحدهای تجاری متعددی در بازار بزرگ از جمله پاساژ رضا شده است به سوی تخریب و با خاک یکسان شدن پیش میرود. این تخریب میتواند پایانی برای بافت تاریخی محسوب شود.
سرای دلگشا از گذشتههای دور محل کسب درآمد و روزی حلال قدیمیترین کاسبان خیابان پانزده خرداد در محدوده ارگ سابق بوده است ؛ از نمای بیرونی دارای دروازهای هلالی شکل و در چوبی بسیار قدیمی است که به هنگام ورود به آن، سقف قدیمی آجر نمایش در کنار دکانها و معماری قدیمی درونی آنها خودنمایی میکند .
بیش از 200 کسبه ؛ 200 یادگار
به گفته یکی از قدیمیترین کسبه این بازارچه، سرای دلگشا بیش از 200 کسبه دارد و داد و ستد و کسب روزی حلال در آن قدمتی بالای 100 سال دارد ؛ اکثر کسبه این بازار را پیرمردانی تشکیل میدهد که هر یک بیش از هر چیز از این موضوع شکوه دارند که با تخریب این بازارچه، یادگار پدرانشان بر خاک نابودی مینشیند.
خروج اثر ثبتی از فهرست آثار تاریخی !
سرای دلگشا به سبب ارزش تاریخی و قرار گرفتنش در کنار بافت تاریخی بازار بزرگ تهران که خود نیز در زمره آثار تاریخی به ثبت رسیده، در سال 1386 به شماره 19848 ثبت شد. اما جالب است که این موضوع نیز نتوانست مانع پیشرویهای فردی گردد که پیشتر با تخریب بناهای تاریخی در دل بازار بزرگ تهران به ساخت پاساژهای مدرن اقدام نموده بود . در واقع فرد مذکور با مراجعه به دیوان عدالت و با استناد به عدم رضایت مالک به هنگام ثبت سرای دلگشا در فهرست آثار تاریخی، حکم خروج این اثر از فهرست آثار تاریخی و جواز تخریب آن را دریافت کرد.
بهدنبال آن کارگزاران این فرد از روز پنجشنبه تخریب سقف مغازههای سرای دلگشا را آغاز کردند و تا صبح روز جمعه گذشته نیز تا سر حد تخریب بخشهای تاریخی این بازارچه پیش رفتند تا آنکه تخریب بنا با پیگیری سازمان میراث فرهنگی و شکایت آن سازمان به دادسرای ناحیه 12 تهران، بهصورت موقت متوقف شد.
نکته ابهامآمیز در این بین چگونگی خروج یک اثر به ثبت رسیده زیر نظر سازمان میراث فرهنگی توسط دیوان عدالت اداری است . نکتهای که ابراهیم لاریجانی نیز ضمن اشاره به آن ثبت و خارج کردن یک اثر از فهرست آثار ملی را تنها در حوزه اختیارات سازمان میراث فرهنگی میداند و بس.
این درحالی است که به گفته این مقام مسئول در مراحل رسیدگی به این شکایت، دیوان عدالت اداری، رأی خود مبنی بر خروج این اثر از فهرست آثار تاریخی را به سازمان میراث ابلاغ نکرده و نیز هیچ گونه اخطار یا احضاریهای را نیز به این سازمان ارسال ننموده تا کارشناسان فنی و حقوقی میراث فرهنگی نیز با ادله کارشناسی خود از موضوع دفاع نمایند.
کاری از دست یگان ویژه هم بر نیامد!
آغاز تخریب در سرای دلگشا در شرایطی صورت گرفت که در ماههای نخستین سال جاری، یگان حفاظت ویژه از بافت تاریخی بازار تهران با در بر داشتن حوزه اختیارات ویژه در نقاط مختلف بازار مستقر شد اما این گروه ویژه نیز بهرغم صحبتهایی که از قابلیتها و محدوده اختیاراتشان شد نتوانست در روز وقوع تخریب در برابر عاملین بایستد؛ چرا که به سبب حکم بازپرس و تخلف خوانده شدن هر گونه اقدام ممانعت امیز در برابر تخریب، برگ برنده در دست عامل تخریب بود.
ظرفیت ساخت پاساژ در بازار تهران تکمیل است
جای سؤال دارد که سازمان میراث فرهنگی بهعنوان ارگانی که به مانند نامش وظیفه محافظت از یادمانهای فرهنگی را دارد در برابر تخریب بنایی که پیشتر دارای شماره ثبت ملی نیز بوده است جز به دریافت حکم موقت عدم تخریب کار به جایی نبرده است . در چنین شرایط بحرانی کارشناسان اعتقاد دارند که بازار تهران دیگر کشش ساخت پاساژ دیگری را ندارد و با این تخریب علاوه بر آنکه یک اثر ثبتی و تاریخی از دست خواهد رفت، شاهد ساخت پاساژ دیگری خواهیم بود که به دلیل حجم گستردهای که از کاسب و تاجر و مردم را به خود جذب میکند، سایر نقاط بازار را هم مورد تخریب قرار خواهد داد.
در این بین، مدیر کل سازمان میراث فرهنگی استان تهران تخریب این سرای تاریخی را فاجعهای بسیار بزرگ در محدوده بافت تاریخی و بازار خوانده است و تنها به ابراز امیدواری بسنده کرده است که با همکاری دیوان عدالت اداری و قاضی پرونده، حکم قطعی توقف تخریب این سرا صادر گردد؛ گویا به نظر میرسد که این سازمان نیز به مانند کسبه ناتوان سرای دلگشا در برابر پتک سرمایه گذاری توان مقابله چندانی نداشته باشند.
