چینی خانه و مجموعه مهرهای شاه عباس

لیلا خاموشی - مجموعه چینی‌های بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی یکی از بزرگ‌ترین و منحصر به فردترین مجموعه‌های دنیاست که در واقع سه قرن تداوم چینی سازی را در بردارد. این مجموعه بزرگ توسط شاه عباس صفوی گردآوری شد.
شاه عباس‌‌به‌دلیل علاقه زیادی که به جد بزرگوارش شیخ صفی الدین اردبیلی داشت همه ظروف را وقف بقعه شیخ نمود و به یکی از حکاکان و خوشنویسان معروف زمان به نام حسین حکاک خراسانی دستور داد که روی تمام ظروف، ‌مهر وقف شاه با سجع «بنده شاه ولایت وقف بر آستان شاه صفی نمود» نقش کند.
علاوه بر مهر وقف شاه عباس، تعداد زیادی مهر و امضاهای سپهسالاران و افراد بلند مرتبه دربار روی ظرف به چشم می‌خورد که بعضی از آنها نامفهوم است و هیچ توضیحی نمی‌توان بر ایشان ارائه داد، اما تعدادی دیگر نام اشخاص می‌باشند.
متولی خانقاه بقعه شیخ صفی در زمان شاه عباس اول، ‌ شخصی به نام محمد قاسم بیگ بوده است. وی در آن زمان به دستور شاه، ‌لیست اشیا و اقلام این مجموعه را گردآوری نمود که در آن به 957 عدد چینی اشاره شده است.
در این میان آنچه که در این مجال کوتاه قصد پرداختن به آن را داریم معرفی نشان مهرهای گوناگون بر بدنه و پشت این چینی‌ها است: ‌
وقف شاه عباس
علاوه بر مهر اختصاصی شاه عباس (بنده شاه ولایت وقف بر آستان شاه صفی نمود) که قالبش جهت تزئین با ماده قرمز رنگی پر می‌‌شد و تقریباً نشان آن روی اغلب ظروف بقعه به چشم می‌‌خورد می‌‌توان به مهر اختصاری شاه عباس اشاره کرد که تنها مشتمل بر نام شخص شاه عباس بوده است: ‌ وقف شاه عباس.
از این مهر اختصاری بیشتر جهت ظروف کوچک‌تر چینی خانه استفاده می‌‌شد.
قرچقای
قرچقای یکی از سپهسالارهای دوره شاه عباس اول بوده که شخص شاه ارادت خاصی به وی داشته است ؛ از این حیث روی برخی از ظروف آن دوره نام قرچقای نیز به چشم می‌‌خورد. نام قرچقای به دو صورت روی ظروف حک می‌‌شد: ‌ کنده کاری ساده با عمق کم و نیز مجموعه سوراخ‌های ریز مته‌ای.
گفته می‌شود که شاه عباس صفوی به ظن اینکه فرزندش، ‌سفیر میرزا به هدف غصب تاج و تخت پادشاهی به جانش سوء قصد دارد قرچقای را مامور قتل فرزندش نمود هر چند که وی از دستور شاه سرپیچی نمود. از آن پس نام قرچقای دیگر به ندرت روی ظروف به چشم می‌‌خورد و نام دیگری جایگزین آن می‌‌شود.
بهبود
بهبود نام شخصی است که به جای قرچقای مسئولیت قتل فرزند شاه را بر عهده می‌‌گیرد. از آن پس وی جایگاه بهتری را نسبت به قرچقای پیدا می‌‌کند چنانچه این مهم را می‌‌توان از قرار گرفتن نام بهبود در جایگاهی بالاتر از نام قرچقای بر روی ظروف مشاهده نمود.
ابوطالب
ابوطالب، ‌نشانه و مهر دیگری است که در خصوص آن دو نظریه وجود دارد؛ برخی گمان می‌‌کنند که ابوطالب منتسب به نام پدر حضرت علی (ع) باشد که شیعیان همواره ارادت خاصی به وی داشته‌اند؛ برخی نیز متصورند که شاید این نام اشاره به شخص ابوطالب میرزا، ‌برادر کوچک شاه عباس دارد که به خاطر ترس از تصاحب تاج و تخت پادشاهی، ‌ چشمان وی نیز کور و تا آخر عمر زندانی شد.
قلی
در میان نشانه‌ها و مهرهای حک شده بر ظروف چینی شاه عباس نام ایرانی قلی نیز به چشم می‌‌خورد ؛ شاید این نام نیز منتسب به شخص قلی بیک افشار قزل باش باشد که از افراد مورد علاقه‌ شاه بوده است.
نارنجی
عنوان «نارنجی» از دیگر مهرهای حک شده بر حدود 3 نمونه از ظروف چینی چینی‌خانه است که به اعتقاد کارشناسان هیچ توضیح خاصی برای آن وجود ندارد.
جهانگیر
جهانگیر نام دیگری است که بر روی برخی از ظروف چینی چینی‌خانه به چشم می‌‌خورد. برخی کارشناسان بر این عقیده‌اند که شاید نام جهانگیر مربوط به جهانگیر اکبر شاه، ‌ شاه بابل بوده است که در زمان صفویه از روابط خوبی با شاه ایران برخوردار بود.
علاوه بر اینها گاه روی ظروف علائم خاصی مشاهده می‌‌شود که هیچ شکل خاصی ندارند و احتمال دارد که این اشکال امضای اشخاصی باشد که زمانی ظرف در تملکشان بوده و حق آن را داشته‌اند که امضایشان را به عنوان حق مالکیت خود روی ظروف حک نمایند.
کارشناس ارشد موزه ملی ایران